İşyerinde Psikolojik Taciz (Yayınlayan/SGK Başkanlığı

T.C. SOSYAL GÜVENLİK KURUMU İŞYERİNDE PSİKOLOJİK TACİZ(MOBBING) www.sgk.gov.tr T.C. SOSYAL GÜVENLİK KURUMU İŞYERİNDE PSİKOLOJİK TACİZ (MOBBING) www.sgk.gov.tr Bu yayına elekronik ortamda Sosyal Güvenlik Kurumu intranet sayfasından ulaşabilirsiniz. Her türlü hakkı Sosyal Güvenlik Kurumu Başkanlığı’na aittir. Kaynak gösterilerek alıntı yapılabilir. Bu yayın basım tarihinde yürürlükte olan mevzuat dikkate alınarak hazırlanmıştır. Yayını Hazırlatan Birim Sosyal Güvenlik Kurumu Mobbing ile Mücadele Komisyonu e-posta: mobbing@sgk.gov.tr Yayın No : 169 ISBN : 978-605-4844-14-2 Hazırlayan Dr. Hicran ATATANIR Tasarım ve Baskı arti5medya.com Kurumsal İletişim Koordinatörü Muhammed Furkan SUNGUR Görsel Yönetmen Gürkan AKBAŞ Grafik Tasarım Merve Nur SUNGUR Güncellenmiş II. Baskı, 5000 Adet Ankara, 2016 Ücretsizdir ÖNSÖZ Dr. Mehmet Selim BAĞLI Kurum Başkanı Modern çalışma yaşamında mobbing olarak adlandırılan; Türk Dil Kurumu tarafından ise “bezdiri” olarak Türkçeleştirilen işyerinde psikolojik taciz davranışları; olgusal olarak çok eskilere dayanan ancak kavramsal bilinirlilik açısından son 30-35 yıldır üzerinde konuşulan bir konudur. Esasen çalışma barışına ve huzuruna ket vuran mobbing hem bireysel hem toplumsal ölçekte çalışma yaşamını psikolojik, sosyolojik ve ekonomik açılardan etkileyen çok boyutlu bir sorun. Kuşkusuz bu sorun insan kaynaklarının yönetimi açısından önemli bir maliyet barındırdığı gibi verdiği maddi ve manevi zararlar itibariyle çalışma yaşamında sürekliliğin sağlanması temelinde de önemli riskler taşımaktadır. Milyonlarca insana hizmet sunan ve sunduğu hizmetin kalitesini her şeyin üstünde tutan SGK ailesi olarak biz, 19 Mart 2011 tarihinde yayınlanan “İşyerinde Psikolojik Tacizin (Mobbing) Önlenmesi” konulu Başbakanlık Genelgesi doğrultusunda mobbing ile mücadeleyi kurumsallaştıran ilk kamu kurumu olmanın haklı gururunu taşıyoruz. Çünkü biz Kurumumuzun her çalışanını bu büyük ailenin bir ferdi olarak kabul ediyoruz. Bu nedenle hiçbir çalışanın mobbinge maruz kalmaması; maruz kalması halinde ise sessiz kalmaması için çalışıyoruz. Elinizdeki kitapçık, bu amaçla siz değerli çalışanlarımızı mobbing konusunda bilgilendirmek ve farkındalık sağlamak üzere verilen bir emeğin ürünüdür. Çalışmanın tüm okuyuculara faydalı olması dileği ile… İŞYERİNDE PSİKOLOJİK TACİZ (MOBBING) İÇİNDEKİLER İŞYERİNDE PSİKOLOJİK TACİZ NEDİR?.............................................................................. 6 İŞYERİNDE PSİKOLOJİK TACİZ NE DEĞİLDİR?.................................................................10 İŞYERİNDE PSİKOLOJİK TACİZİN NEDENLERİ.................................................................12 BİREYSEL VE TOPLUMSAL NEDENLER.............................................................................14 ÖRGÜTSEL VE YÖNETSEL NEDENLER..............................................................................16 İŞYERİNDE PSİKOLOJİK TACİZ SÜRECİ.............................................................................18 SÜRECİN AŞAMALARI.........................................................................................................22 SÜRECİN BOYUTLARI..........................................................................................................24 SÜREÇTEKİ ROLLER........................................................................................................... 26 İŞYERİNDE PSİKOLOJİK TACİZ TÜRLERİ......................................................................... 30 İŞYERİNDE PSİKOLOJİK TACİZİN ETKİLERİ......................................................................32 BİREYSEL ETKİLERİ............................................................................................................ 34 ÖRGÜTSEL ETKİLERİ.......................................................................................................... 36 TOPLUMSAL ETKİLERİ....................................................................................................... 38 İŞYERİNDE PSİKOLOJİ TACİZLE MÜCADELE................................................................... 40 HUKUKİ MÜCADELE........................................................................................................... 42 KURUMSAL MÜCADELE..................................................................................................... 50 BİREYSEL MÜCADELE........................................................................................................ 54 SGK MOBBING İLE MÜCADELE KOMİSYONU ................................................................ 58 KAYNAKÇA........................................................................................................................... 62 EKLER................................................................................................................................... 63 4-5 İŞYERİNDE PSİKOLOJİK TACİZ (MOBBING) “ İŞYERİNDE PSİKOLOJİK TACİZ NEDİR? İşyerinde psikolojik taciz ya da kamuoyunda yaygın bilinen adıyla mobbing, bir işyerinde bir veya daha fazla kişinin, genellikle bir diğer kişiye sistematik ve uzun süreli olarak saldırgan ve düşmanca davranışlar yönelttiği, zarar verici ve yıkıcı bir süreç olarak kabul edilmektedir. İşyerinde psikolojik taciz, sadece yöneticilerin kendi astlarına karşı uyguladıkları bir davranış biçimi olmayıp ast-üst ayrımı olmaksızın her kademede çalışanın birbirine uygulayabileceği bir davranış biçimi olarak değerlendirilmelidir. Mobbing kavramı Latince “mobile vulgus” sözcüğünden gelmektedir ve İngilizce’de şiddetle ilişkili kalabalık anlamına gelen “mob” fiilinden türetilmiştir. Mobbing kavramı ilk olarak 1960’lı yıllarda Kondrad Lorenz tarafından hayvanların kendi aralarında veya sürü dışı bir yabancıya karşı uyguladıkları taciz davranışını tanımlamak için kullanılmıştır. Sonraki yıllarda 6-7 Mobbing başkalarını yıpratmak, eziyet etmek, engellemek amacıyla tekrarlanan ve süreklilik gösteren, yöneldiği birey üzerinde baskı yaratan, korkutan ve yıldıran davranışlardır. Carroll M. Broadsky İŞYERİNDE PSİKOLOJİK TACİZ (MOBBING) ise Dr. Peter Paul Heinmann okul dönemindeki öğrenciler arasında gözlenen zorbalık ve şiddet hareketlerini bu kavramla açıklamıştır. 1980’li yıllarda ise Dr. Heinz Leymann, bu kavramı iş hayatındaki baskı, şiddet ve yıldırma hareketlerini tanımlamak için kullanmıştır. Leymann tarafından yapılan tanım şu şekildedir: “Mobbing duygusal bir saldırıdır. Bir kasıt unsuru taşıyıp taşımadığı veya birkaç kişi tarafından diğer bir hususlarında farklı görüşlere yer kişiye yönelik olarak düşmanca ve verildiği de ifade edilmelidir. ahlak dışı yöntemlerle sistematik bir biçimde uygulanan psikolojik bir Mobbing, dünyanın her yerinde terördür.” aynı kavramla adlandırılmamıştır. Kavrama ilişkin geliştirilen çeşitli farklı adlandırılan mobbing, tanımlar; işyerinde psikolojik taciz İskandinav ülkelerinde “mobbing” olgusunun duygusal bir saldırı olarak kullanılırken, İngiltere, Kanada olduğu, sistematik bir biçimde ve Amerika Birleşik Devletleri’nde uygulandığı, çaresiz ve savunmasız “bullying” olarak karşılık bulmaktadır. bırakmaya yönelik düşmanca ve etik Mobbing kavramına yakın bir anlamı dışı davranışlarla mağduru dayanma olan “bullying” kavramı, “daha güçlü gücünü yok ederek kendi iradesi ile bir kişi ya da grup tarafından, daha işten ayrılmaya zorlayan bir süreç zayıf kişi veya kişilere karşı yapılan olduğu noktalarında birleşmektedir. ve sürekliliği olan psikolojik veya Söz konusu tanımlarda sürecin fiziksel baskıdır.” Terminolojide uzunluğu ve söz konusu davranışların işyerlerinde bu çeşit benzeri 8-9 Ülkeden ülkeye, kültürden kültüre eylemleri ifade etmek için genelde; “work or employee abuse” (iş ya da işgören tacizi), “mistreatment” (kötü muamele), “emotional abuse” (duygusal taciz), “victimization” (kurban etme), “intimidation” (gözdağı verme), “verbal abuse” (sözlü taciz), “horizontal violence” (yatay şiddet), “psikolojik terör”, “psikolojik şiddet” gibi kavramlar kullanılmaktadır. Kavram Türk Dil Kurumu tarafından “bezdiri” kelimesi ile Türkçemize kazandırılmış ve “işyerlerinde, okullarda vb. topluluklar içinde belirli bir kişiyi hedef alıp, çalışmalarını sistemli bir biçimde engelleyip huzursuz olmasına yol açarak yıldırma, dışlama, gözden düşürme” hali olarak tanımlanmıştır. Mobbing, kurbanın kendine olan güven ve özsaygısına yönelik sürekli ve acımasız bir saldırıdır. Tim Field İŞYERİNDE PSİKOLOJİK TACİZ (MOBBING) “ İŞYERİNDE PSİKOLOJİK TACİZ NE DEĞİLDİR? İşyerinde karşılaşılan her türlü olumsuz davranış psikolojik taciz olarak kabul edilmemelidir. Bu süreç esas olarak yavaş yavaş gelişen ve olumsuz etkileri her aşamada yoğunlaşan, tekrarlanan, varlığını uzun süre sürdüren olumsuz davranışlardan oluşmaktadır. Bu anlamda işyerinde günün iş yoğunluğuna bağlı olarak iş yükünün artması veya izin talebinin reddedilmesi gibi anlık gelişmeler psikolojik taciz niteliği taşımamaktadır. Tınaz (2013), mobbing olarak kabul edilemeyecek davranışları: bir defaya mahsus yaşanan olaylar veya maruz kalınan davranışlar; şiddetli fakat aniden gelişen bir çatışma; otoriter bir 10-11 yönetim anlayışı ile yine yönetimin psikolojik tacize maruz kalan kişi yasal yetkisi çerçevesinde (mağdur), psikolojik tacizi uygulayan performansı artırmaya yönelik işle kişi veya kişiler (fail veya tacizci) ile ilgili tutumlar olarak sıralamıştır. psikolojik tacize tanık olanlardan İşyerinde psikolojik taciz sürecinde oluşmaktadır. geliştirilen davranış türlerinin ayırt İşyerinde psikolojik taciz olgusu edici özellikleri iletişim kurma sıklıkla örgütsel çatışma hali ile sürecine saldırı, sosyal ilişkilere karıştırılmaktadır. Örgütte bireyler saldırı, itibara saldırı, yaşam ve ve grupların birlikte çalışma iş kalitesine saldırı ile doğrudan sorunlarından kaynaklanan ve sağlığa saldırı olarak sıralanmaktadır. normal faaliyetlerin durmasına veya Bu saldırılara haksız eleştiride karışmasına yol açan anlaşmazlık bulunmak, hata aramak, dışlamak, hali olan örgütsel çatışma, genellikle yok saymak, toplantılara çağırmamak, bir veya birkaç kez yaşanan ve odaya girdiğinde konuyu değiştirmek, tarafların kendilerini sürekli olarak alay etmek, kıyafetiyle dalga geçmek baskı altında hissetmedikleri bir gibi davranışlar örnek verilebilir. durumdur. Buna karşılık psikolojik İşyerinde yaşanan olumsuz davranışların psikolojik taciz olarak kabul edilebilmesi için; belirli bir süredir devam ediyor (en az üç ila altı ay aralığında); sistematik olarak yineleniyor (haftada/ayda bir veya iki kez) ve sonuçları öngörülerek sergileniyor olması gerekmektedir. Diğer taraftan bu sürecin belirli tarafları bulunmaktadır. Bu taraflar taciz sürecinde mağdurlar bir örgüt politikası haline de gelebilen psikolojik taciz altında iken kendilerini sürekli baskı ve tehdit altında hissederler. İŞYERİNDE PSİKOLOJİK TACİZ (MOBBING) “ İŞYERİNDE PSİKOLOJİK TACİZİN NEDENLERİ Herhangi bir ayrım gözetmeden insana saygı ve güven duymak, değer vermek, kişilik haklarını korumak yalnızca iş yaşamında değil tüm insani ilişkilerde benimsenmesi gereken bir anlayıştır. Bu anlayışın bilhassa günün önemli bir bölümünü işyerlerinde geçiren çalışanlar arasında korunması çalışma barışı açısından büyük önem arz etmektedir. 12-13 İşyerinde dürüstlük ilkelerine uygun bir düzenin kurulamaması yalnızca çalışanlar arasında dostluğa, sevgiye ve karşılıklı güvene ket vurmakla kalmayarak, psikolojik taciz gibi bireysel, örgütsel ve toplumsal ölçekte insani ilişkileri derinden yaralayan sorunların yaşanmasına da neden olabilmektedir. Bu anlamda işyeri ortamında ve iş ilişkilerinde psikolojik taciz davranışlarına yol açan zeminin farklı boyutlarıyla bir arada ve hassasiyetle irdelenmesi gerekmektedir. Mobbing, nedenleri öngörülebilir ve sonuçları önlenebilir bir işyeri hastalığıdır. İŞYERİNDE PSİKOLOJİK TACİZ (MOBBING) BİREYSEL VE TOPLUMSAL NEDENLER “ İşyerinde psikolojik tacize maruz kalan kişilerin genellikle kariyer planlamalarında güçlü bir rakip ve tehdit olarak algılanacak düzeyde nitelikli, çalışkan, girişken kişilik özellikleri sergilemelerine karşılık psikolojik taciz davranışı sergileyenlerin hayal kırıklığına uğramış, düşmanca tavırlar takınmaktan zevk alan, kendi hataları için başkalarını suçlayan kişilik özelliklerine sahip olduğu kabul görmektedir. 14-15 Bu anlamda mağdurların farklı ve dikkati çeken, grup normları ile çatışan, savunmasız, kibar, sosyalleşme konusunda çekingen olmalarına karşın işlerinde çalışkan ve başarılı kişilik özellikleri sergilediği belirtilmektedir. Mobbing uygulayanlar ise bu özelliklere sahip kişileri en az direnç sergileyecek kurbanlar olarak değerlendirerek kendilerine hedef olarak seçmektedirler. Bireysel boyutta psikolojik taciz sürecinin gerek uzunluğu gerekse yarattığı tahribat düzeyi üzerinde etkili bir diğer neden ise sürece şahit olan ancak seyirci kalmayı tercih eden tanıkların sessizliği ve tepkisizliğidir. Bu tercih toplumun sosyal, ekonomik ve kültürel yapısıyla yakından ilgili olduğu kadar işyerindeki şikâyet ve denetim mekanizmasının işleyişi ile de doğrudan ilişkilidir. İş yaşamında haksız eleştiri, hata bulmak ve hataları kasıt olarak görmek, zayıflatmak, tecrit etmek, dışlamak, asıl niyeti gizlemek, iftira etmek, çarpıtmak, sürekli eleştirmek, haksız yere cezalandırmak, işten çıkarmak gibi tutum ve davranışların bulduğu karşılık toplumsal norm ve değerler ile birlikte değerlendirilmelidir. Mobbinge zemin oluşturan toplumsal norm ve değerlerin başında güçlü olanın zayıf olanı yok etme algısı, ortak duyarlılık alanları ve ortak çalışma kültürünün yol sayılması gelmektedir. TBMM, KEFEK İŞYERİNDE PSİKOLOJİK TACİZ (MOBBING) “ ÖRGÜTSEL VE YÖNETSEL NEDENLER İşyerinde psikolojik taciz vakalarının yaşanmasında yanlış personel seçimi ve işe alımı, dönemsel işçi istihdamı, rekabet ortamı, terfi sürecinin işleyişi, adil değerlendirme mekanizmalarının yokluğu gibi faktörlerin etkili olduğu saptanmıştır. Bunların yanı sıra; 16-17 • İş/görev tasarımındaki ve tanımlarındaki belirsizlikler, • İş süreci ve zaman yönetimindeki yetersizlikler, • Verimliliğin artması, disiplinin sağlanması için mobbingin araç olarak kullanılması, • İletişim kanallarının sağlıklı işletilememesi, • Örgütsel stres yönetiminin zayıflığı, • Şikâyet sürecinin işletilememesi, • Örgütsel liderliğin zayıf olması, • Birini suçlama ve suçlu bulmaya dair toplumsal alışkanlıklar, • Ekip çalışması anlayışının yeterince gelişmemiş olması gibi örgütsel ve yönetsel nedenler de etkili olabilmektedir. Yine işyerinde psikolojik tacizin örgütsel bir sorun olarak görülmemesi, gerek yöneticilerin gerekse çalışanların bu soruna ilişkin bir bilince ve farkındalığa sahip olmaması işyerini koruyacak örgütsel iklim ve kültürün oluşmasının önündeki en önemli engeldir. İŞYERİNDE PSİKOLOJİK TACİZ (MOBBING) İŞYERİNDE PSİKOLOJİK TACİZ SÜRECİ “ Psikolojik taciz sürecinde mağduru küçük düşürme, suçlama, saygınlığına gölge düşürme, duygusal taciz ve eziyette bulunarak işyerinden dışlama amacıyla sergilenen tutum ve davranışlar aynı anda değil belirli bir süreç içerisinde uygulanır. Bu süreç genellikle üç aşamalı bir oluşum izler. İlk aşamada karşı konulması zor ve açıkça algılanamayan olumsuz davranışlar yöneltilir. İkinci aşamada bu davranışlar daha da şiddetlenir ve gözlemlenebilir bir yoğunluğa ulaşır. Üçüncü aşamada ise mağdur doğrudan tehditlerin, fiziksel ve/veya psikolojik şiddet içeren davranışların hedefi haline getirilip yıldırılarak istifaya zorlanır. Bu davranışları genel olarak şu şekilde sıralayabiliriz: 18-19 • Yeterli çabayı göstermemekle suçlamak, • Yaşından dolayı deneyimsizlikle itham etmek ve aşağılamak, • İşyeri imkânlarından faydalanılmasını engellenmek, • Aşırı iş yüklemek, makul olmayan sürelerde işin bitirilmesini talep etmek, • Görevi ile ilgili olmayan ya da başarısız olacağı işler vermek, • Sürekli hatalarını hatırlatmak, • İşle ilgili düşüncesini açıklamasına izin vermemek, • İş arkadaşları ya da müşteriler gibi üçüncü kişilerin önünde hakaret etmek ya da küçük düşürmek, • Performansı hakkında ağır ithamlarda bulunmak, • İşten atmakla tehdit etmek, • Telefon ya da e-postalarına cevap vermemek, • Bulunması gerekli toplantılardan haberdar etmemek, • İş arkadaşlarıyla iletişim kurmasını engellemek, izole bir iş ortamı yaratmak, İŞYERİNDE PSİKOLOJİK TACİZ (MOBBING) • Hakkında söylenti yaymak ya da dedikodu yapmak, Bu çerçevede mobbing sürecini Uzmanlık düzeyinin altında basit ya da az görev vermek, taşıran davranışların sergilenmesi, • Uzmanlık düzeyinin dışında ya da çok üstünde görev vermek, ve çevreyi tehdit etmesi, bireysel • Kişisel veya fiziksel özellikleri ile alay etmek, • Kontrol dışı tepki göstermeye kışkırtmak, • Ruh sağlığı hakkında imalarda bulunmak. • Mağduru sistematik olarak sergilediği bu gibi davranışlarla bezdirmeye ve geri çekilmeye zorlayan kişi, kendisine karşı çıkılmasını kuruma karşı çıkmakla; davranışlarının eleştirilmesini kurumun menfaatlerini eleştirmekle eş göstermeye çalışır. Mağdurun kendini savunmasını ‘kurumla çatışma’ olarak yansıtarak mağduru haklı iken haksız, hak ararken geçimsiz, uyumsuz ve isyankâr olarak damgalatmayı amaçlar. Bu davranışlarının temel gayesi kurumsal güç ile mağdurun üzerine gidilmesini ve savunmasız bırakılmasını sağlamaktır. 20-21 çatışma ortamının yaratılması, sabır bu davranışların bireyin sağlığını tükenme ve işten ayrılma ile karakterize edebiliriz. Bu süreci, gerek psikolojik tacize maruz kalanlar gerekse sürece tanık olanlar açısından kuruma bağlılığın ve güvenin sarsıldığı, kurumun, yetişmiş insan gücünü ve yeteneklerini kaybetme tehdidi ile karşı karşıya kaldığı bir işyeri hastalığı olarak da nitelendirebiliriz. Mobbing rahatsız edici davranışlarla kendini gösteren, zaman geçtikçe acı vermeye başlayan ve olayların sarmal biçimde hız kazandığı; çeşitli aşamalardan oluşan bir süreçtir. Pınar Tınaz İŞYERİNDE PSİKOLOJİK TACİZ (MOBBING) “ SÜRECİN AŞAMALARI İşyerinde psikolojik taciz süreci çalışanların itibarına, dürüstlüğüne, doğruluğuna ve güvenilirliğine saldırıyla başlar ve mesleki ahlakının ve mesleki yeterliliklerinin sorgulanmasına yönelik sistematik psikolojik şiddet davranışlarıyla devam eder. Mağdurun yaptığı işin değersizleştirilmesiyle şahsının da itibarsızlaşmasını amaçlayan bu saldırı sürecini Leymann şu şekilde sıralamıştır: a. Anlaşmazlık aşaması: Anlaşmazlık oluşturan bir olayla karakterize edilir. Taraflardan birinin yaptığı küçük bir hata veya yaşanan olumsuz bir olay ile yaşanan çatışma kişiselleştirilir. b. Saldırganlık aşaması: Bu aşamada saldırgan eylemler ve psikolojik saldırılar, psikolojik taciz dinamiklerinin harekete geçtiğini gösterir. c. Kurumsal güç aşaması: Yönetim, ikinci aşamada doğrudan yer almamışsa da, durumu yanlış yargılayarak söz konusu negatif döngüde işin içine girer ve kurban, örgütlü ve kurumsal bir güçle baş etmek zorunda bırakılır. d. Tanımlanma aşaması: Bu aşama önemlidir; çünkü kurban; ‘zor’, ‘asi’, ‘muhalif’, ‘öteki’ veya psikolojik sorunları olan biri olarak tanımlanır. Yönetimin 22-23 yanlış yargısı ve taraflı tutumu, söz konusu negatif döngüyü hızlandırır. Sürecin sonunda işten kovulma, yer değiştirmeye zorlanma veya zorunlu istifa vardır. e. İşine son verilme aşaması: Bu olayın sarsıntısı, travma sonrası stres bozukluğunu tetikler. Kovulmadan sonra, duygusal gerilim ve onu izleyen psikosomatik hastalıklar devam eder. Bu aşamada mağdur bu sürecin etkisini sadece işyerinde değil, özel yaşamında da yaşamaya başlar. İŞYERİNDE PSİKOLOJİK TACİZ (MOBBING) “ SÜRECİN BOYUTLARI Herhangi bir işyerinde genellikle tek yönlü değil çok yönlü bir ilişki ağı söz konusudur. Çalışanlar üstleri, astları, kendisi ile aynı konumda bulunan iş arkadaşları ve işyerinin ürettiği ürün ya da hizmetle ilişkili vatandaşlar ya da müşteriler ile iletişim halindedir. İşyerindeki hiyerarşik ilişki ve iletişim kanallarının yapısı işyerinde psikolojik taciz sürecinin oluşum türlerini etkilemektedir. Buna göre üst konumda yer alanların astlarına yönelik psikolojik taciz davranışları yukarıdan aşağıya; benzer görevlerde ve benzer olanaklara sahip koşullarda çalışan iş arkadaşlarının birbirlerine uyguladıkları psikolojik taciz davranışları eşdeğerler arasında; çalışanın yöneticiye uyguladığı ve nadiren görülen psikolojik taciz davranışları ise aşağıdan yukarıya doğru psikolojik taciz boyutunu oluşturmaktadır. Rekabetin, çatışma ikliminin ve psikolojik tacizin bir örgüt stratejisi olarak belirlendiği işyerlerinde, psikolojik taciz süreci farklı boyutları 24-25 ile bir arada da gözlenebilir. Ancak özellikle iş stresinin ağır, haksız ve ayrıcalıklı yaklaşımların yaygın ve insan kaynakları yönetiminde “kapalı kapı” politikasının benimsenmiş olduğu işyerlerinde bu sürecin daha sık ve daha yoğun yaşandığı bilinmektedir. Gelişen iletişim teknolojisi hayatın her alanına yansıdığı gibi iş hayatına da aksetmektedir. Psikolojik taciz davranışının sanal ortamda sergilenmesi siber mobbing (cybermobbing) olarak da adlandırılabilmektedir. İŞYERİNDE PSİKOLOJİK TACİZ (MOBBING) “ SÜREÇTEKİ ROLLER İşyerinde psikolojik taciz süreci içinde üç tip rol ayırt edilir: psikolojik taciz uygulayanlar (tacizci, saldırgan); psikolojik tacize maruz kalanlar (kurban, mağdur) ve psikolojik tacize şahit olanlar (tanık, izleyici). Psikolojik taciz uygulayan kişiler genellikle iki davranış seçeneği arasında en saldırgan olanı seçen; ortamın kızışması için her kötülüğü yapan; mağdurda yaratacağı sonuçları umursamazca bilen; hiçbir suçluluk duymayan; suçsuz olduğunu ve iyi bir şey yaptığını zanneden; suçu başkalarına yükleyen ve başkalarının kışkırtmalarına tepki olarak bu şekilde davrandığını söyleyen kişilerdir. Diğer taraftan Davenport ve arkadaşları psikolojik taciz uygulayan kişilerde görülebilen özelliklerden bazılarını şu şekilde sıralamaktadır: 26-27 a. Antipatik kişilik özellikleri sergilerler: Genellikle kendi itibarlarını yükseltmek ve ihtirasları uğruna, kötü niyetli ve hileli eylemlere başvurmaktan çekinmezler. Aşırı denetleyici, korkak ve sinirli bir yapıya sahiptirler. Daima güçlü olma isteği içindedirler. b. Ayrıcalıklı ve vazgeçilmez olduklarına inanırlar: Örgüt hiyerarşisinde kendilerinin güç uygulama ayrıcalığına sahip olduklarını düşünürler. Gerilimden beslenirler ve stresli bir örgütsel iklim arzu ederler. c. Narsist kişiliğe sahiptirler: Narsist kişilik korktuğu kişileri kontrol altında tutmak için elindeki gücü kullanmaya kendini yetkili gören, gerçekten ziyade gösterişli hayal ortamında yaşayan, kendini sürekli diğer insanlardan üstün gören bir tutum ve davranış bozukluğudur. d. Düşmanlık yapmaktan kendilerini alamazlar: Örgüt hiyerarşisinde bulundukları her noktada, başarıya azmetmiş bireylere karşı yıldırma süreci başlatabilirler. Benmerkezci oldukları için, örgütsel değerleri hiçe sayarak örgütsel çıkarları göz ardı ederler. Onlara göre, örgütün çıkarı kendi çıkarlarından bağımsız değildir ve kendi çıkarları ile aynı anlama gelir. e. Kendi normlarını örgüt politikası haline getirmeye çalışırlar: Yıldırmayı ve silikleştirmeyi bir politika olarak benimseyen tacizcilerin temel amacı başkalarını baskı altına almak olduğu için itaatten, disiplinden ve korkudan yanadırlar. Sürekli kuralları hatırlatır ve yeni yeni kurallar koyarlar. Kendi kurallarını örgütsel norm olarak gördükleri için bu normlara uymayanları disiplinsizlikle ve isyankârlıkla suçlarlar. Psikolojik tacize maruz kalma riski, tüm işyerlerinde ve tüm kültürlerde herkes için geçerlidir. Leymann yapılan araştırmalara göre mağdurların kişilik yapıları arasında ayırt edici özellikler olmadığını, bu riskin herkesin başına gelebileceğini belirtmektedir. Bununla birlikte mağdur adayı olma riski bulunan gruplar farklı ve dikkati çeken kişiler, İŞYERİNDE PSİKOLOJİK TACİZ (MOBBING) savunmasız ve özgüvensiz kişiler ile iletişim yukarıya doğru akmadığı için üstün başarılı ve grup normlarına mağdur yetkililere sesini duyurmakta aykırı kişiler olarak sıralanmaktadır. güçlük yaşar. Hiyerarşik yapı, ekip Psikolojik taciz sürecinde tanık olarak rol alanlar ise sürece doğrudan doğruya karışmamakla birlikte süreci algılayan, yansımalarını yaşayan ve bazen de sürece katılan kişilerdir. Tınaz, sergiledikleri davranışlara göre bu kişileri ortaklar, ilgisizler ve karşıtlar olarak sınıflandırmaktadır. Ortaklar verdikleri destek ve işbirliğiyle tacizciye yardım ederken ilgisizler aşağılayıcı ve yıkıcı davranışlar karşısında sessiz kalmayı ve göz yummayı tercih ederler. Karşıtlar ise mağdura yardım etmeye ve en azından çözüm üretmeye çalışırlar. Örgütün bu tacize karşı pasif kalması ise işyerindeki çatışmaların abartılı bir hal alması, karşıt görüşlerin güç savaşlarına dönüşmesi ve her şeyden sorumlu tutulabilecek ‘günah keçilerinin’ aranması ile karakterize edilir. Psikolojik tacizin şiddetli bir şekilde yaşandığı örgütlerde 28-29 çalışmasının yetersizliği, çözüm odaklı yaklaşım geliştirmedeki kurumsal yetersizlik, çatışma yönetiminin etkisizliği, şikâyetlerin rasyonel şekilde değerlendirilmemesi veya başvurulardan bir sonuç alınamaması örgütsel yapıda psikolojik tacize zemin oluşturan ve kimi durumlarda destekleyen faktörler olarak öne çıkar. Mobbing iletişimsizliğin, güvensizliğin ve adil olmayan çalışma koşullarının hâkim olduğu bir iş ortamı ile karakterizedir. İŞYERİNDE PSİKOLOJİK TACİZ (MOBBING) “ İŞYERİNDE PSİKOLOJİK TACİZ TÜRLERİ İşyerinde üst kademelerden, alt kademelere veya alt kademelerden, üst kademelere doğru uygulanan psikolojik tacize “dikey” veya “hiyerarşik”; eşit statüde bulunanlar arasında yaşanan psikolojik tacize ise “yatay” veya “fonksiyonel” mobbing adı verilmektedir. Psikolojik taciz vakaları sıklıkla dikey hiyerarşik ilişki çerçevesinde karşımıza çıkmakta olup; bu ilişkide taraflardan biri amir konumunda iken diğeri ona bağlı bir ast konumundadır. Amir - ast ilişkisi sürecinde psikolojik taciz davranışı, yukarıdan aşağıya (amirden asta) doğru gelişebileceği gibi nadiren de olsa aşağıdan yukarıya (asttan amire) doğru gelişebilmektedir. Fonksiyonel veya yatay mobbing ise bir işyerindeki eşit pozisyonda çalışanlar arasında meydana gelir. Aynı düzeydeki çalışanlar arasında görülen bu mobbing tipinin çeşitli nedenleri olabilmektedir. Çalışanlar arasındaki yetki veya sorumluluk çatışmasının yanı sıra kıskançlık duygularıyla daha başarılı çalışanları cezalandırma isteği de 30-31 psikolojik taciz davranışlarının sergilenmesini beraberinde getirebilir. Özellikle katı bürokratik kurallara sahip işyerlerinde örgütsel kültür daha kıdemli çalışanların iş arkadaşları üzerinde psikolojik taciz davranışı sergilemesine zemin hazırlayabilmektedir. İşe yeni başlayan iyi eğitimli, zeki ve girişken bir çalışan uzun yıllardır o işyerinde çalışan diğer çalışanlar açısından bir risk olarak görülerek dışlanabilmektedir. Gerek iş güvencesinin görece yüksek olduğu kamu sektöründe, gerekse daha sert rekabet dengelerinin hakim olduğu özel sektörde “yeni gelen kişi” farklı sebeplerle psikolojik taciz davranışları ile karşılaşabilmektedir. Kamu sektöründe kıdemli bir çalışanın işe dair bilgi, tecrübe ve hakimiyeti paylaşmamak ya da sınırlı paylaşımda bulunarak saygınlığını koruma amacı yeni gelen kişinin daha çalışma hayatının ilk yıllarında psikolojik taciz davranışlarıyla tanışmasına neden olabilmektedir. Özel sektörde ise terfi beklentisi içinde olanlar açısından yeni gelenin tehdit olarak görülebilmesi ya da işi öğrendikten sonra diğer çalışanları için işsiz kalma riskinin belirebileceği gibi nedenlerle psikolojik taciz davranışlarına başvurabilmektedir. İŞYERİNDE PSİKOLOJİK TACİZ (MOBBING) İŞYERİNDE PSİKOLOJİK TACİZİN ETKİLERİ “ Gününün büyük bir bölümünü işyerinde geçiren çalışanların işyerinde yaşadıkları ve duygusal durumlarına tesir eden olayların iş dışındaki hayatlarına da yansıması olağandır. Kişide olumsuz bir ruh haline yol açan psikolojik tacizin kişinin kendisinin yanı sıra birlikte yaşadığı ailesi, iletişim içinde olduğu sosyal çevresi ve çalıştığı işyeri üzerinde de etkileri kaçınılmazdır. İşyerinde psikolojik taciz bireyi etkilediği kadar bireyin çevresini de etkilediği için örgütsel ve toplumsal boyutları ile birlikte değerlendirilmesi gereken bir sorundur. Field bu sorunu mağdurların özgüvenine ve özsaygısına sürekli ve acımasız bir saldırı süreci olarak tanımlamaktadır. Mağduru kendi iradesine bağımlı hale getirmek için mağdurun özgüvenine ve özsaygısına sistematik olarak yüklenen tacizci, bu yolla mağduru kendine karşı saygılı, terbiyeli ve itaatkâr biri haline getirmeye çalışır. Bu süreç içerisinde maruz kalınan davranışların yarattığı etki psikolojik tacizin yoğunluğuna, şiddetine ve mağdurun gerilim tolerans eşiğine göre değişebilmektedir. 32-33 Mobbingin bireysel, örgütsel ve toplumsal ölçekteki etkilerinin yanı sıra kurumsal maliyetler barındıran ekonomik etkileri de söz konusudur. İŞYERİNDE PSİKOLOJİK TACİZ (MOBBING) “ BİREYSEL ETKİLERİ Psikolojik tacizin bireysel düzeyde yarattığı etki mağdurun dayanma gücüne, psikolojik tacizin süresine ve şiddetine bağlı olarak kişiden kişiye farklılaşabilmektedir. Bazı mağdurlar olayların gidişatı karşısında boyun eğmeye ve depresyona, bazıları ise örgütün çıkarlarına aykırı davranışlar sergilemeye itilebilmektedir. Yaşadıkları olumsuz etkileri görmezden gelmeye çalışan kimi mağdurlar ısrarlı psikolojik saldırılar sonucunda stres, uyku ve yeme bozuklukları yaşayabilmekte, bu saldırı sürecine bağlı olarak çeşitli fizyolojik (özellikle mide ve cilt) veya psikosomatik rahatsızlıklara yakalanabilmektedir. Örgütsel kural ve süreçlere karşı yabancılaştıran, örgütsel değerler ile kişisel değer, amaç ve hedefleri arasında çatışma yaşayan, örgütsel normları ve rol dağılımlarını anlamsız ve amaçsız görmeye başlayan mağdur sürecin sonunda kendini güçsüz, yalnız, yalıtılmış ve süreci bütünlük içinde kavrayamayan biri olarak hisseder. Artık bir parçası olmadığını düşündüğü örgüte ilişkin gelecek beklentisini kaybettiği için arayışlarını örgüt dışına kaydırır. 34-35 Zamanla fiziksel ve ruhsal sağlığı bozulmaya başlayan mağdur, işe gitmek istemeyen veya işe geç gelmeye başlayan bir çalışana dönüşür. Yaşadığı baskılar nedeniyle çalıştığı işyerinde değişikliğe gitse dahi maruz kaldığı psikolojik tacizle üzerine yapıştırılan olumsuz etiketleri peşi sıra sürükleyebilir. Bu ise yeni girdiği işyerinde de itibarının zedelenmesinin devam etmesine ve statü kaybına yol açabilmektedir. Diğer taraftan; mağdurun ruhsal ve fiziksel sağlığını iyileştirmek amacıyla yaptığı tedavi harcamaları ve işten çıkışlara bağlı olarak yaşadığı gelir kaybı ekonomik açıdan mağduru sarsar. Mağdurun kişisel itibarının ve mesleki kimliğinin önemli bir tehdit altına olduğu bu süreçte ailevi ilişkilerinde ve özel hayatında da olumsuz bir gidişat yaşaması olasıdır. Yaşanan aile içi çatışma ve gerilim özellikle eşlerin ve çocukların da bu süreçten derin yaralar almasına neden olabilmektedir. İŞYERİNDE PSİKOLOJİK TACİZ (MOBBING) “ ÖRGÜTSEL ETKİLERİ İşyerinde yaşanan psikolojik taciz çalışma ortamında birçok huzursuzluğun, çatışmanın ve karışıklığın yaşanmasına yol açarak verimliliğin düşmesine, çalışanların örgüte olan bağlılığının zayıflamasına ve zamanla kaybolmasına yol açar. Bu sürecin etkisi birey düzeyinde mağdurun dayanma gücüne, psikolojik tacizin şiddetine ve süresine bağlı olarak değişebilmekte iken kurumsal boyutta farklı örgütsel faktörler devreye girer. Örgüt düzeyinde psikolojik taciz davranışlarının yarattığı tahribat yalnızca bu tacize maruz kalanlar açısından değil bu sürece tanık olan diğer çalışanlar açısından da etkisini hissettirir. Psikolojik taciz davranışları ile kurumda yaratılan güvensizlik ortamı, özellikle bu davranışlara şahit olanlar üzerinde stres ve baskı yaratarak çalışma atmosferinin gerilmesine yol açar. Çalışanların dikkati kurumun amaçlarından ve öncelikli görevlerinden uzaklaşarak taciz mağduru olmamak ve örgütten dışlanmamak adına başvurulabilecek 36-37 etik dışı davranışlara yönelebilir. İş ortamındaki bu gerilimden uzak kalmak için kurum içinde farklı birimlerde veya başka kurumlarda iş bularak işyerinden ayrılabilirler. Doğrudan psikolojik tacizin hedefi olan çalışanların iş doyumunun, iş performansının ve verimliliğinin düşmesi ile işe olan ilgisinin azalması hata yapma olasılıklarını arttırır. Kurumdaki yöneticilerin kendilerine ulaşan psikolojik taciz şikâyetlerini, Aidiyet duyguları azalan çalışanların, zaman ayırmaya değer bir sorun daha iyi bir çalışma ortamı olarak görmemeleri, anlık bir olay arayışına girmeleri ve deneyimli gibi düşünüp önemsememeleri işgücünün işten ayrılmasıyla örgüte gerek psikolojik taciz mağdurları kazandırılmış olan tecrübe yitip gider. gerekse bu mağduriyete tanık olanlar Yeni personel işe alım süreçleri ve açısından kuruma duyulan bağlılığı mağdurların hukuki mücadelesine ve aidiyet duygusunu sarsabilir. Bu paralel olarak yapılacak ödemeler, ise çalışanların performanslarını örgüte mali bir yük getirir. Tüm zayıflatan, uzun vadede kurumların bunlar ise gergin bir örgüt iklimine, hizmet kalitesini düşüren, ciddi çalışma kültüründe ve değerlerinde iş hatalarının görülmesine neden çöküşe ve güvensizlik ortamına zemin olabilen ve kurumun toplumsal oluşturur. Artan hastalık izinleri ve imajını zedeleyen bir “işyeri kanseri erken emeklilik talepleri örgütün vakasına” dönüşebilir. performansını aşağılara çeker. İŞYERİNDE PSİKOLOJİK TACİZ (MOBBING) “ TOPLUMSAL ETKİLERİ İşyerinde psikolojik taciz olgusu bireyleri ve örgütleri etkilediği gibi mağdurların ailelerini, sosyal çevrelerini ve bu sürece tanık olan çalışanları da etkilemekte, özellikle mağdurla birlikte aile fertleri de yaşanan sürecin psikolojik ve ekonomik sonuçlarına bir arada katlanmak zorunda kalmaktadır. Kimi zaman bu psikolojik ve ekonomik sorunlar aile birlikteliği içinde de tehdit oluşturarak eşleri şiddetli geçimsizlik ve boşanma eşiğine getirebilmektedir. Stresli ve çatışmalara açık işyerlerinden yükselen gerilim ve beraberinde getirdiği işsizlik topluma parçalanmış aileler olarak da yansıyabilmektedir. Diğer taraftan araştırmalar özellikle ekonomik kriz dönemlerinde işyerinde uygulanan psikolojik şiddetin çalışanlarca kanıksanmasının, bu şiddete katlanma eğiliminin artmasının ve şikâyet konusu dahi edilmemesinin olağan bir hal aldığına işaret etmektedir. Kişiler işsiz kalıp yeni bir iş bulma arayışına girmektense maruz kaldıkları psikolojik taciz davranışlarına göz yummayı 38-39 tercih edebilmektedirler. Bilhassa psikolojik tacizin verimliliği arttırmak ve disiplini sağlanmak amacıyla bilinçli olarak uygulandığı işyerlerinde psikolojik taciz kronik bir sorun haline gelebilmektedir. İş güvencesinden ve sosyal güvenceden mahrum bırakılan çalışanlarla karakterize olan işyerlerinde psikolojik taciz, tazminat ödememek için istifaya zorlamanın bir aracı olarak da kullanılabilmektedir. Genel olarak yaşanan sağlık problemleri nedeniyle yapılan sağlık harcamalarının artması, tükenmiş, sağlıksız bireylerin boşta gezdiği bir yapı ortaya çıkmaktadır. sigorta masraflarında artış, işsizlik, Bir toplumda mobbing vakalarının nitelikler ve yeteneklerin altında sıklığı karşısında yasal mevzuatta çalıştırılmadan doğan vergi caydırıcı ve cezalandırıcı hükümlerin kayıpları, devletin sağladığı yardım olmaması bazı mağdurları, bu programlarına yönelen talebin konuda yasal düzenlemeler bulunan çoğalması ve erken emeklilik oranının başka ülkelerde çalışmaya sevk artması, tüm toplumun katlanmak edebilmektedir. Dolayısıyla; nitelikli zorunda olduğu ekonomik maliyet işçiler, “beyin göçü”ne katılmakta olarak belirtilebilir. Ayrıca mutsuz ve mobbinge karşı yeterli yasal bireyler ve ailelerin yer aldığı ve düzenlemelere sahip ülkelerdeki iş çalışma barışının bulunmadığı bir iş fırsatlarına yönelmektedirler. Nitelikli yaşamı sonucunda toplumda mesleki işgücünün kaybı da toplum için ayrı yeterliliğini yitirmiş, psikolojik yönden bir maliyet unsuru teşkil etmektedir. İŞYERİNDE PSİKOLOJİK TACİZ (MOBBING) İŞYERİNDE PSİKOLOJİ TACİZLE MÜCADELE “ Birey, örgüt ve toplum düzeyinde pek çok olumsuz etki oluşturan psikolojik taciz vakalarının yaşanmaması ve en aza indirilebilmesi için çalışma yaşamındaki herkese önemli görevler düşmektedir. İşyerlerinde psikolojik taciz davranışları ile mücadelede insana değer veren, adil yönetim anlayışına sahip, öğrenen, çalışanların kendilerini geliştirebilmelerine ve sorumlulukları çerçevesinde inisiyatif alabilmelerine olanak sağlayan ve her kademedeki çalışanlar arasında iletişimi koruyan ve destekleyen bir çalışma kültürüne ve anlayışına sahip olmak belirleyici olmaktadır. Bu bölümde mücadele konusuna hukuki, kurumsal ve bireysel boyutta ayrı ayrı değinilecektir. 40-41 Mobbing yalnızca mağdurların bireysel mücadeleleri ile aşılabilecek bir sorun değildir. Örgütsel ve kurumsal mücadele mekanizmalarının varlığı bireysel mücadelenin ortaya çıkması üzerinde etkilidir. İŞYERİNDE PSİKOLOJİK TACİZ (MOBBING) “ HUKUKİ MÜCADELE Karşılaştırmalı hukukta işyerinde psikolojik taciz olgusuna farklı ülkelerin farklı tanımlar ve düzenlemeler getirdiği görülür. Ülkeler arasındaki kültürel farklılıklar işyerinde psikolojik tacizin farklı şekillerde tanımlanmasında olduğu gibi nedenlerinin farklı kaynaklarda aranması üzerinde de etkilidir. Ancak genel olarak dünyada bu sorun esas olarak işçinin onuruna ve haysiyetine yapılan bir saldırı olarak değerlendirilmekte ve cezalandırılmaktadır. Ülkelerin kültürleri ve sosyal davranış kurallarıyla yakından ilişkili olan işyerinde psikolojik taciz olgusu ile mücadelede kullanılan araçlar ülkeden ülkeye farklılık gösterebilmektedir. Dolayısıyla, AB’ye üye bazı ülkeler bu sorunla mücadelede yeni tematik yasalar kabul ederken bazıları ise hâlihazırdaki kanunlarının kapsamlarını genişleterek veya onları psikolojik taciz vakalarını da kapsayacak biçimde yorumlayarak mevcut yasal düzenlemeler çerçevesinde hareket etmeyi tercih etmektedirler. 42-43 İşyerinde psikolojik tacizle rahatsızlıklara ilişkin önlemler de mücadelede önemli ölçüde yol eklenmiştir. İtalya’da bölgesel olarak almış ülkeler de bulunmaktadır. mobbing karşıtı yasalar yürürlüğe Örneğin Amerika ve Japonya’da girmiş ve psikolojik şiddet dolayısıyla mobbinge karşı özel olarak getirilen ortaya çıkan rahatsızlıklar iş kazası yasal bir düzenleme olmamakla kapsamına alınmıştır. Almanya birlikte Amerika’da mobbing ile mobbing olgusuna karşı en ciddi ilgili davalarda ayrımcılık hükümleri yaptırımların yapıldığı ülkelerden kıyasen uygulanmakta, Japonya’da biridir. Çünkü çalışan nüfusun % ise bu davalarda kişilik haklarının 2,7’sinin mobbinge maruz kaldığı korunmasına dair hükümler bilinmektedir. Mobbing kurbanları uygulanmaktadır. Çalışan her beş Amerikalıdan birinin mobbing mağduru olduğu bilinmektedir. Avrupa Birliği üyesi ülkelerde mobbingle mücadeleye yönelik çeşitli çalışmalar yapılmaktadır. Sendikalar mobbing karşıtı yasaların yürürlüğe girmesi için çok güçlü lobi çalışmaları yapmaktadırlar. Mobbing konusunda en büyük ilerlemenin kaydedildiği ülke İsveç’tir. İsveç’te işyerinde taciz, 1994’de yayınlanan İş Güvenliği ve İşçi Sağlığı yasasıyla bir suç olarak tanımlanmaktadır. Danimarka’da 2004 yılında hazırlanan yasa tasarısına, psikolojik taciz sonucunda ortaya çıkan psikolojik İŞYERİNDE PSİKOLOJİK TACİZ (MOBBING) erken emekliliğini isteyebilmekte, Anayasamızın 10uncu ve 17nci ülkede mobbing kurbanlarının yardım maddeleri işyerinde psikolojik ve destek isteyebilecekleri merkezler tacizle mücadelede devlete önemli bulunmaktadır. görevler yüklemektedir. Anayasanın Hukuki mücadelede temel sorumluluk devlete düşmektedir. Bu anlamda işyerinde psikolojik taciz eylemlerinin suç olarak kanunlarda tanımlanması, yaptırımların belirlenmesi ve uygulanması hukuki mücadelenin özünü oluşturmaktadır. Mobbing sürecindeki davranışlar teker teker değerlendirildiğinde hukuka aykırılık niteliği taşımasa bile, 49uncu maddesinde yer alan “Devlet, çalışanların hayat seviyesini yükseltmek, çalışma hayatını geliştirmek için çalışanları ve işsizleri korumak, çalışmayı desteklemek, işsizliği önlemeye elverişli ekonomik bir ortam yaratmak ve çalışma barışını sağlamak için gerekli tedbirleri alır” hükmü, bu görevi doğrudan vurgular niteliktedir. süreç bütün olarak ele alındığında Anayasamızda yer alan bu mobbing davranışının hukuka aykırı yükümlülükle ilgili olarak 19.03.2011 olduğu görülmektedir. Ülkemizdeki tarihli ve 27879 sayılı Resmi Gazetede yasal mevzuatta mobbinge, işverene 2011/2 sayılı Başbakanlık Genelgesi işyerindeki psikolojik tacizi engelleme yayınlanmıştır. “İşyerinde Psikolojik yükümlülüğü getiren Borçlar Tacizin (Mobbing) Önlenmesi” başlıklı Kanunu dışında açık bir biçimde bu Genelge ‘de çalışanların psikolojik yer verilmemiş olsa da; Anayasa, tacizden korunması amacıyla İş Kanunu, Medeni Kanun ve Ceza alınacak tedbirler şöyle sıralanmıştır: Kanunu mevzuatı incelendiğinde mobbing mağduru lehine bir takım düzenlemeler bulunduğu görülmektedir. 44-45 • İşyerinde psikolojik tacizle mücadele öncelikle işverenin sorumluluğunda olup işverenler çalışanların tacize maruz Tüm çalışanlar, onurlu çalışma hakkına sahiptir. Avrupa Sosyal Şartı, Md. 26 İŞYERİNDE PSİKOLOJİK TACİZ (MOBBING) kalmamaları için gerekli bütün önlemleri alacaktır. • • • • • 46-47 Bütün çalışanlar psikolojik taciz olarak değerlendirilebilecek her türlü eylem ve davranışlardan uzak duracaklardır. Toplu iş sözleşmelerine işyerinde psikolojik taciz vakalarının yaşanmaması için önleyici nitelikte hükümler konulmasına özen gösterilecektir. Psikolojik tacizle mücadeleyi güçlendirmek üzere ÇSGB İletişim Merkezi, ALO 170 üzerinden psikologlar vasıtasıyla çalışanlara yardım ve destek sağlanacaktır. Çalışanların uğradığı psikolojik taciz olaylarını izlemek, değerlendirmek ve önleyici politikalar üretmek üzere ÇSGB bünyesinde Devlet Personel Başkanlığı, sivil toplum kuruluşları ve ilgili tarafların katılımıyla “Psikolojik Tacizle Mücadele Kurulu” kurulacaktır. Denetim elemanları, psikolojik taciz şikâyetlerini titizlikle inceleyip en kısa sürede sonuçlandıracaktır. • Psikolojik taciz iddialarıyla ilgili yürütülen iş ve işlemlerde kişilerin özel yaşamlarının korunmasına azami özen gösterilecektir. • ÇSGB, DPB ve sosyal taraflar, işyerlerinde psikolojik tacize yönelik farkındalık yaratmak amacıyla eğitim ve bilgilendirme toplantıları ile seminerler düzenlenecektir. Diğer taraftan İş Kanununun çeşitli maddeleri ile de işçilerin maddi ve manevi haklarının korunmasını amaçlayan düzenlemelere gidilmiştir. İş Kanununun 5 inci maddesi işverenin eşit davranma borcunu ve buna aykırı yaptırımları hüküm altına almakta iken Kanunun 77 inci maddesi işverenin işçiyi gözetme borcunu düzenlemektedir. Kanunun 83 üncü maddesi ise işçiye sağlığını bozacak bir durumla karşılaştığında gerekli tedbirler alınıncaya kadar çalışmama hakkı tanımıştır. Mobbing suçunun unsurlarının tacizin sistematik, sürekli ve kasıtlı olması göz önüne alındığında; Türk Ceza Kanunu’nun 96’ncı maddesi uyarınca eziyet, 123’üncü maddesi Mevzuatımızda işyerinde psikolojik uyarınca kişilerin huzur ve sükûnunu taciz ile mücadele noktasında fark bozma, 125’inci maddesi uyarınca yaratan önemli bir düzenlemeye hakaret, 134’üncü maddesi uyarınca ise 4 Şubat 2011’de kabul edilen özel hayatın gizliliğini ihlal, 106’ncı 27836 sayılı Yeni Borçlar Kanunu ile maddesi uyarınca tehdit ya da 117’nci gidilmiştir. Kanunun 6ıncı bölümünde maddesi uyarınca iş ve çalışma yer alan 417inci maddede işçinin özgürlüğünün ihlali suçlarından kişiliğinin korunması konusu ele kamu davası açılması ve fail ya alınmıştır. Bu maddeye göre ‘‘İşveren da faillerin Türk Ceza Kanunu’nun hizmet ilişkisinde işçinin kişiliğini ilgili maddeleri gereğince korumak, saygı göstermek ve cezalandırılmaları istenilebilmektedir. işyerinde dürüstlük ilkelerine uygun Türk Medeni Kanunu’na göre ise bir düzeni sağlamakla, özellikle işyerinde psikolojik taciz nedeniyle işçilerin psikolojik ve cinsel tacize kişilik hakları saldırıya uğrayan uğramamaları için gerekli önlemleri kişinin psikolojik taciz eylemi ile almakla yükümlüdür’’. Maddede meydana gelen maddi veya manevi açıkça işçilerin psikolojik tacize zarar arasında nedensellik bağını uğramamaları ve işverenin bu konuda ileri sürerek maddi ve manevi gerekli önlemleri almadığı takdirde tazminat davası açma hakkı saklıdır. sözleşmeye aykırılık hükümlerinden Bu anlamda mağdur saldırının sorumlu olacağı ifade edilmektedir. durdurulması, saldırı tehlikesinin önlenmesi ve saldırının hukuka aykırılığının tespiti gibi dava yollarına başvurabilir. Bu davaların açılması için zamanaşımı süresi söz konusu olmamakla birlikte tazminat davası açma süresinde zamanaşımı on yıldır. Kamu görevlileri açısından ise 657 sayılı Devlet Memurları Kanunun 10uncu maddesi şu koruyucu hükme haizdir: “Devlet memurları amiri oldukları kuruluş ve hizmet birimlerinde kanun, tüzük ve yönetmeliklerle belirlenen görevleri İŞYERİNDE PSİKOLOJİK TACİZ (MOBBING) zamanında ve eksiksiz olarak en kısa sürede sonuçlandıracakları” yapmaktan ve yaptırmaktan, belirtilmiştir. maiyetindeki memurlarını yetiştirmekten, hal ve hareketlerini takip ve kontrol etmekten görevli sorumludurlar.” Anılan Kanunun 21inci maddesinde ise “Devlet memurları kurumlarıyla ilgili resmi ve şahsi işlerinden dolayı müracaat; amirleri veya kurumları tarafından kendilerine uygulanan idari eylem ve işlemlerden dolayı şikâyet ve dava açma hakkına sahiptirler. Müracaat ve şikâyetler söz veya yazı ile en yakın amirden başlayarak silsile yolu ile şikâyet edilen amirler atlanarak yapılır. Müracaat ve şikâyetler incelenerek en kısa zamanda ilgiliye bildirilir” denilmiştir. Konu ile ilgili esas ve usuller ise Devlet Memurlarının Şikâyet ve Müracaatları Hakkında Yönetmeliğin ilgili maddeleri çerçevesinde düzenlenmiştir. Şikâyet usulü, 2011/2 sayılı Başbakanlık Genelgesi’nin 6ıncı maddesinde de yer almış ve “denetim elemanlarının, psikolojik taciz şikâyetlerini titizlikle inceleyip 48-49 Bununla birlikte kamu görevlilerinin yaptığı şikâyet başvurusuna rağmen bir sonuç veya idare tarafından psikolojik tacizin önlenmesi yönünde herhangi bir tedbir alınamadığı durumlarda, ilgili yasal izlek doğrultusunda çeşitli kamu kurumlarına başvuru yolları da bulunmaktadır. Bu kurumları Türkiye İnsan Hakları Kurumu, Kamu Denetçiliği Kurumu ve Kamu Görevlileri Etik Kurulu olarak sıralamak mümkündür. Diğer taraftan maruz kalınan psikolojik taciz davranışlarının suç teşkil etmesi halinde ilgili kamu görevlisine karşı Cumhuriyet Başsavcılığına şikâyette bulunma hakkı da saklı bulunmaktadır. Bu durumda psikolojik tacizde bulunan kamu görevlisinin yargılanabilmesi için, ilgili kişi hakkında idare tarafından soruşturma izni verilmesi gerekmektedir. Devlet memurlarının işbirliği içinde çalışmaları esastır. 657 Sayılı Devlet Memurları Kanunu, Md. 8 İŞYERİNDE PSİKOLOJİK TACİZ (MOBBING) “ KURUMSAL MÜCADELE İşyerlerinde psikolojik tacizin önlenmesinde kurumsal mücadele bireysel mücadeleden daha etkili ve işlevsel bir öneme sahiptir. Bu nedenle yalnızca hukuki değil yönetsel süreçlerle de işyerinde psikolojik tacizle mücadele edilmesi gerekmektedir. Özellikle idari mücadele, kurumsal ölçekte psikolojik taciz sorununun görünür kılınmasında, yaşanan taciz vakalarının açığa çıkarılmasında ve çalışanlar arasında mağdurlar yaratmadan sorunun çözümlenmesinde işlevsel bir zemine sahip bulunmaktadır. Öncelikli olarak işyerinde psikolojik taciz olgusunun cinsiyet, hiyerarşi, kıdem gibi farklılıklar gözetmeksizin her çalışanın başına gelebilecek bir sorun olduğu bilinmelidir. Bununla birlikte meselenin çalışma yaşamında karşılaşılan her türlü olumsuz durumun, çatışma halinin ve baskı faktörünün genel adı olmadığı dikkatlerden kaçmamalıdır. Konunun doğru anlaşılması için kurumların işyerinde psikolojik tacizin ne anlama geldiği, hangi olumsuz 50-51 davranışları kapsadığı ve nasıl bir işyerinden dışlanmasına tanık olan süreç izlediği hususlarında çalışanları çalışanlar ise zayıf olanın yanında yer bilgilendirmesi önem taşımaktadır. almamayı kendi menfaatlerine daha Kurumsal mücadelede en önemli adımı önleyici tedbirler oluşturmaktadır. Psikolojik taciz davranışları ile örgüt ve çalışanlar zarar görmeden önce bu davranışların sergilenmesini engelleyici bir iletişim ağının oluşturulması, psikolojik taciz eğiliminin ve bu eğilimleri tetikleyen ve etkileyen faktörlerin tespit edilmesi önem arz etmektedir. Burada altı çizilmesi gereken bir nokta; işyerinde psikolojik tacizle kurumsal mücadelede pasif saldırganla başa çıkmanın aktif saldırgana göre daha güç olduğudur. Pasif saldırganlar psikolojik taciz davranışlarını örtmek ya da farklı şekilde yansıtmak için uygun ortamlarda anlayışlı ve samimi bir tavır takınarak işyerindeki gerilimin mağdur kaynaklı yaşandığı algısını oluşturmaya çalışırlar. İmalı, dolaylı ve sinsi saldırılar ile mağdurun uygun bularak kurumsal mücadeleye doğrudan destek vermeyebilirler. Mağduru yalnızlaştıran ve saldırgana karşı daha savunmasız bırakan bu gibi tutumların önüne geçmek için yürütülecek olan kurumsal mücadelede açık kapı politikası uygulamak, çalışanlar arasındaki birlikteliği ve dayanışmayı güçlendirecek ağlar örmek ve doğrudan iletişime dayalı bir çalışma kültürünü geliştirmek önem taşımaktadır. Bu kapsamda genel olarak; • Ekip çalışmasını ve ruhunu özendirmek, • İletişim kanallarını açık tutmak, • Görev paylaşımında etkin, adil ve tutarlı kararlar almak, • Çalışanlara karşı yansız, objektif ve insancıl davranmak, • Yönetim süreçlerinde özdenetimi teşvik etmek, • Tutum ve davranışlarla çalışanlara İŞYERİNDE PSİKOLOJİK TACİZ (MOBBING) örnek olmak, bulunmaktadır. İşyerinde psikolojik • Çalışanlar için sosyal organizasyonlar düzenlemek, tacize karşı yürütülecek mücadelede • Çalışanların yaşadıkları sorunları gözlemlemek ve dinlemek, • İşin yürütümünde astların görüş ve önerilerine açık olmak, • Demokratik ve katılımcı bir çalışma kültürü geliştirmek, İşyerindeki huzuru, birlikteliği, üretkenliği ve dayanışma ruhunu güçlendirecek yöntemlerdir. Bu yöntemlere ilave olarak yöneticilerin, çalışanlara verilen sorumlulukların statü ve becerileri ile uyumlu olup olmadığını takip etmeleri ve çalışanlar arasında dengeli bir iş dağılımı sağlamaları işe dayalı olası stres faktörlerini kontrol altında tutabilmelerinde etkili olabilecek önlemler olarak sıralanabilir. Ancak elbette her kurumun gerek içinde bulunduğu sektör gerek insan kaynağı profili gerekse yürütülen işin nitelikleri çerçevesinde geliştirdiği bir örgüt kültürü ve bu kültürün temel karakteristik özellikleri 52-53 kapsam ve öncelikler bu karakteristik özelliklere göre değişebilir. Kurumsal mücadeledeki ortak ve temel amaç tüm çalışanlar için işyerlerinin; insan onur ve haysiyetine saygı duyulan, herhangi bir dışlama ve ayrımcılığa zemin oluşturmayan ve “ben” değil “biz” dilinin hâkim olduğu çalışma alanları olarak kabul edilmesini sağlayıcı tedbirleri alabilmektir. Mobbingle kurumsal mücadelede örgütsel bağlılığın çözülmesine ve kurum kültürünün zayıflamasına yol açan nedenlerin tespiti önem taşımaktadır. İŞYERİNDE PSİKOLOJİK TACİZ (MOBBING) “ BİREYSEL MÜCADELE Bireysel mücadele, işyerinde psikolojik taciz sürecinin nedenleri ve etkileri hakkında bilgi sahibi olmakla başlar. Bireyin sahip olduğu farkındalıkla işyerindeki psikolojik taciz süreci ile tek başına mücadele edebilmesi güçtür. Psikolojik taciz sürecine kurumun bu olguya yönelik farkındalık düzeyi ve yaklaşımı çerçevesinde bir müdahale yöntemi geliştirmiş olması çok önemlidir. Nitekim psikolojik taciz davranışlarına “dur” denilebilmesinde kurumsal mücadele bireysel mücadelenin sonuçları üzerinde de son derece etkilidir. Bireysel mücadele yöntemleri akademik yazında aktif ve pasif stratejiler olarak ikiye ayrılarak açıklanmaktadır. Aktif stratejiler doğrudan sorunu çözmeye yönelik görüşmeler, girişimler ve yasal başvurular şeklinde örneklenirken pasif stratejiler, olumsuz duyguları bastırmak, stresli ortamdan uzaklaşmak, telkinle ya da duygusal destekle yetinmek şeklinde sıralanmaktadır. Mağdurun bu 54-55 stratejilerden hangisine başvurduğu kişilik özellikleri ve örgütsel iklimle ilgili olduğu kadar işyerinde psikolojik tacizle mücadelenin hangi ölçüde kurumsallaştığı ile de doğrudan ilişkilidir. Bireysel mücadelede aşağıdaki yöntemlerinin izlenmesi de etkili sonuçlar doğurabilir: • Çalışanlar işyerinde psikolojik tacizin ne olduğu, hangi davranışları kapsadığı, böyle bir davranışa maruz kalıp kalmadığı, kalmışsa bu durumda neler yapabileceği, haklarının neler olduğu konularında bilgi edinerek yaşadıklarının mobbing olup olmadığı yönünde bir değerlendirme yapabilmelidir. Bu değerlendirme çerçevesinde psikolojik tacizin yönünü, biçimini ve şiddetini doğru tanımlayan bir birey süreci yönetebilecek adımlar atabilir. Bu noktada taciz davranışlarında bulunan kişi ile diyaloğu kesmek yerine etkili bir iletişime geçmek, rahatsız edici davranışları karşısında hukuki nezaket sınırları içerisinde İŞYERİNDE PSİKOLOJİK TACİZ (MOBBING) uyarılarda bulunmak etkili olabilir. Yapılacak görüşmelerde taciz davranışlarında bulunan kişiye sahip olunan yasal hakların hatırlatılması, “kurban” dilinin kullanılmaması, kişinin “işimi yapamadım”, “öfkelendim” gibi olumsuz etiketlerle değil “taciz eden kişi görevlerimi tamamlamama engel oldu”, “sağlıklı bir iletişim kurma girişimlerim karşılıksız kaldı” gibi sözlerle kendini ifade etmesi tacizcinin oluşmasını amaçladığı önyargıların önüne geçebilir. • Psikolojik taciz saldırılarının devam etmesi halinde sendikal desteğe ve aktif mücadele yollarına başvurabilir. Bu süreçte özellikle tacizde bulunan kişi ya da kişiler tarafından yöneltilen talep ve soruların, verilen görevlerin olabildiğince yazılı olarak alınması önem arz etmektedir. • Hukuki mücadele sürecinde mağdurun psikolojik desteğe başvurmuş olması, yaşadığı olayları ayrıntılı bir şekilde ve tarihleriyle günlük olarak tutması, taciz davranışlarına ilişkin 56-57 yazılı kanıtlar sunabilmesi taciz davranışlarının kanıtlanabilmesi açısından belirleyici olabilmektedir. • Bu süreçte maruz kalınan sistematik psikolojik taciz davranışlarına karşı sinmemek, mücadeleden vazgeçmemek ve üçüncü kişilerle yaşanılanları paylaşarak sosyal destek sağlamak önem taşımaktadır. Bireysel mücadelede psikolojik taciz davranışlarına kanıt oluşturabilecek e-posta, not, mesaj vb. bilgilerin saklanması önem taşımaktadır. İŞYERİNDE PSİKOLOJİK TACİZ (MOBBING) SGK MOBBING İLE MÜCADELE KOMİSYONU “ Sosyal Güvenlik Kurumu, statüsü veya görevi ne olursa olsun, hangi işyerinde çalışıyor olursa olsun tüm çalışanların insana yakışır işlerde, temel hak ve sorumluluklara sahip bireyler olarak çalışma hakkına sahip olduğu ilkesini benimseyerek, çalışma yaşamını tehdit eden mobbing sorununa karşı bir mücadele politikası geliştirmiştir. Benimsenen bu politika doğrultusunda Kurumumuz tarafından mobbingin (işyerinde sistematik psikolojik taciz) önlenmesine dair usul ve esaslar belirlenerek “Mobbing ile Mücadele Komisyonu ve Ön Değerlendirme Komisyonu” oluşturulmuştur. 2011/2 sayılı Başbakanlık genelgesine istinaden oluşturulan bu komisyonlar 20.03.2012 tarihli ve 154 sayılı Makam Oluru ile yürürlüğe giren “Mobbingin (İşyerlerinde Sistematik Psikolojik Taciz) Önlenmesine Dair Usul ve Esaslar” çerçevesinde çalışmalarını sürdürmüştür. Söz konusu usul ve esaslarda 18 Şubat 2016 tarihinde yapılan değişiklik ile mobbing başvurularını değerlendirmek ve karara bağlamak üzere Mobbingle Mücadele 58-59 Komisyonu tek başına görevli Daire Başkanlığınca yürütüldüğü kılınmıştır. Komisyonun görevleri; mobbing Mobbing ile Mücadele Komisyonu Başkanlık Makamınca belirlenen Kurum Başkan Yardımcısının başkanlığında, İnsan Kaynakları Daire Başkanı ile yine Başkanlık Makamınca belirlenen; Genel Müdür, Genel Müdür Yardımcısı veya Daire Başkanlarından bir üye, bir başmüfettiş, iki sosyal güvenlik uzmanı, arabulucu olmak üzere bir başkan ve altı üyeden oluşmaktadır. Sekreterya görevinin İnsan Kaynakları başvurularını değerlendirmek ve karara bağlamak, mobbing ile mücadele konusunda farkındalık yaratacak çalışmalar yapmak, Kurumda mobbing vakalarının önüne geçmek için tedbirler almak ve değerlendirme sonucu başvuru sahibine bildirmek olarak sıralanmıştır. Bu görevleri yerine getirirken tabi olduğu çalışma esaslarını ise mobbing başvurularını gizlilik esasına riayet ederek değerlendirmek, İŞYERİNDE PSİKOLOJİK TACİZ (MOBBING) başvuruları ayrıntılarıyla incelemek Haziran 2013 tarihinde gerçekleştirilen veya incelenmesini sağlamak ve ‘İşyerinde Psikolojik Taciz (Mobbing) gerek görülmesi halinde, psikolog ve Mücadele Yöntemleri Paneli’; 11 veya sosyal çalışmacı personelinin Ağustos 2016 tarihinde Mobbing bilgisine başvurmak oluşturmaktadır. Temel Bilgilendirme Paneli Arabulucu ise mobbinge uğradığını düşünerek şikâyette bulunan kişilere yardım, hukuki danışmanlık ve destek hizmeti verir; gerekli görürse konuyla ilgili olarak mağdur, tacizci olarak ifade edilen kişi veya gerçekleştirilmiştir. Elinizdeki çalışma, Kurumumuzun ilk olarak 2013 yılında yayımlamış olduğu bilgilendirme kitabının güncellenmiş ve içeriği geliştirilmiş ikinci baskısını oluşturmaktadır. diğer taraflarla görüşen kişiyi ifade Çalışma barışı ilkesini benimseyerek etmektedir. Arabulucuda aranan Mobbingle Mücadele Komisyonunu nitelikler; mobbing ile ilgili hukuki oluşturan Kurumumuz, ülkemizde yeterliliğe haiz olması, kendisine yaşayan tüm insanların sosyal başvuran çalışanlara gerekli ve yeterli güvenliği için özveriyle çalışan desteği sağlaması ve konu hakkında personelinin huzur ve esenliğini, farkındalık yaratmaya yönelik başarısının en önemli temellerinden çalışmalar yapma çabası içinde biri olarak görmektedir. Köklü bir olmasıdır. Yaptırım gücü bulunmayan çalışma geleneğine sahip olan arabulucu taraflar arasında resmi Ülkemizde, çalışma hayatında olmayan müzakereleri yürütmektedir. birliğin ve beraberliğin korunması Kurumumuz, mobbing hakkında farkındalık oluşturmak, bilinç kazandırmak ve önleyici tedbirler almak için önemli çalışmalar gerçekleştirmiştir. Bu anlamda 11 60-61 ve güçlenmesi için Sosyal Güvenlik Kurumu, mobbingle mücadelesini kararlılıkla sürdürmeye devam edecektir. İŞYERİNDE PSİKOLOJİK TACİZ (MOBBING) KAYNAKÇA Atatanır Hicran, (2012), Kadın Çalışanlar Açısından İşyerinde Psikolojik Taciz, Selçuk Üniversitesi, Sosyal Hizmet Sempozyumu: Farklılıkları Anlamak, Konya. Baker&McKenzie, (2009), Worldwide Guide to Termination, Employment Discrimination, and Workplace Harassment Laws: Law Firms Key Workplace Documents, Cornell University ILR School. Kırel, Çiğdem, (2007), Örgütlerde Mobbing Yönetiminde Destekleyici ve Risk Azaltıcı Öneriler, Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt: 7, No: 2, 317-334, Eskişehir. Leymann, Heinz, (1996), The Content and Development of Bullying at Work, Europan Jurnal of Work and Organizational Psychology, Volume: 5, No: 2, 165-184. Davenport, Noa Zanolli, Ruth Distler Schwartz, Gail Pursell Elliott (1999), Mobbing: Emotional Abuse in the American Workplace, Ames, Iowa: Civil Society Publishing, http://www.mobbingportal.com/davenpn.html, Erişim Tarihi: 17 Mart 2015. Tınaz, Pınar, (2013), Çalışma Psikolojisi Boyutlarıyla Mobbing Tanım ve Tanı, 1. Çalışma Hayatında Psikolojik Taciz (Mobbing) Panel ve Çalıştayı, 23 Mayıs 2013, (Derleyen: İsmail AKGÜN), Ankara. Tutar, Hasan, (2004), İşyerinde Psikolojik Şiddet Sarmalı: Nedenleri ve Sonuçları, Yönetim Bilimleri Dergisi, Çanakkale. 62-63 EKLER EK 1: Mobbing Başvurusunda Bulunan Personel ve Başvuru Sayıları EK 2: Mobbing Başvurusunda Bulunan Personelin Unvanlara Göre Dağılımı EK 3: Mobbing Başvurusunda Bulunan Personelin Yaşa Göre Dağılımı EK 4: Yıllara Göre Mobbing Ön Değerlendirme Komisyonunca Yapılan Toplantı ve Alınan Karar Sayısı EK 5: Yıllara Göre Mobbing ile Mücadele Komisyonunca Yapılan Toplantı ve Alınan Karar Sayısı EK 6: Mobbing Ön Değerlendirme Komisyonu Kararları Hakkında Bilgiler EK 7: Mobbing ile Mücadele Komisyonu Kararları Hakkında Bilgiler İŞYERİNDE PSİKOLOJİK TACİZ (MOBBING) EK 1: Mobbing Başvurusunda Bulunan Personel ve Başvuru Sayıları Mobbing Başvurusunda Bulunan Personel ve Başvuru Sayıları (2012-2016*) Merkez Teşkilatı Taşra Teşkilatı Toplam Mobbing başvurusunda bulunan personel sayısı 8 199 207 Mobbing başvuru sayısı** 8 213 221 İsim belirtilmeden yapılan mobbing başvuru sayısı 0 71 71 Mobbing başvurusunda bulunan kadın personel sayısı 2 46 48 Mobbing başvurusunda bulunan erkek personel sayısı 6 83 89 * Veriler ilk mobbing başvurusunun yapıldığı 10.5.2012 tarihi ile 31.7.2016 tarih aralığını kapsamaktadır. **Birden fazla başvurusu olan personel nedeniyle mobbing başvuru sayısı, başvuruda bulunan personel sayısından farklılık arz etmektedir. 64-65 EK 2: Mobbing Başvurusunda Bulunan Personelin Unvanlara Göre Dağılımı Mobbing Başvurusunda Bulunan Personelin Unvanlara Göre Dağılımı (2012-2016*) Araştırmacı (Ö) 1 Başmüfettiş 1 Bilişim Uzmanı 1 Hemşire 1 Merkez Müdür Yardımcısı Yrd. V. 1 Mühendis 1 Programcı 1 S.G. Merkezi Müdürü 1 Sağlık Teknikeri 1 Sosyal Güvenlik Denetmen Yardımcısı 3 Şube Müdürü 1 Uzman 1 Avukat (Sözleşmeli) 2 İcra Memuru 3 İşçi 2 Laborant 2 Sosyal Güvenlik Uzman Yardımcısı 2 Tabip 2 Uzman Tabip 2 Avukat 3 Teknisyen 3 İŞYERİNDE PSİKOLOJİK TACİZ (MOBBING) Mobbing Başvurusunda Bulunan Personelin Unvanlara Göre Dağılımı (2012-2016*) Sosyal Güvenlik Denetmeni 8 Sosyal Güvenlik Merkezi Müdürü 4 Hizmetli 5 Eczacı 8 Memur 27 Şef 22 V.H.K.İ 43 İsim/Unvan Belirtilmeden Yapılan Başvuru Sayısı 69 Toplam 221 * Veriler ilk mobbing başvurusunun yapıldığı 10.5.2012 tarihi ile 31.7.2016 tarih aralığını kapsamaktadır. Başvuru sayısı esas alınmıştır. 66-67 EK 3: Mobbing Başvurusunda Bulunan Personelin Yaşa Göre Dağılımı Mobbing Başvurusunda Bulunan Personelin Yaşa Göre Dağılımı (2012-2016*) YAŞ GRUPLARI BAŞVURU SAYILARI 24-29 17 30-34 27 35-39 22 40-44 25 45-49 43 50-54 9 55-59 6 60 yaş ve üzeri 1 İsim belirtilmeyen başvuru sayısı 71 Toplam 221 * Veriler ilk mobbing başvurusunun yapıldığı 10.5.2012 tarihi ile 31.7.2016 tarih aralığını kapsamaktadır. İŞYERİNDE PSİKOLOJİK TACİZ (MOBBING) EK 4: Yıllara Göre Mobbing Ön Değerlendirme Komisyonunca Yapılan Toplantı ve Alınan Karar Sayısı Yıllara Göre Mobbing Ön Değerlendirme Komisyonu Toplantı ve Karar Sayısı 05/2012 2013 2014 2015 Toplam Mobbing Ön Değerlendirme Komisyonu Toplantı Sayısı 8 6 7 6 27 Mobbing Ön Değerlendirme Komisyonunca Alınan Karar Sayısı 35 22 25 54 136 EK 5: Yıllara Göre Mobbing ile Mücadele Komisyonunca Yapılan Toplantı ve Alınan Karar Sayısı Yıllara Göre Mobbing ile Mücadele Komisyonu Toplantı ve Karar Sayısı 05/2012 2013 2014 2015 2016 Toplam Mobbing ile Mücadele Komisyonu Toplantı Sayısı 6 8 6 6 1 27 Mobbing ile Mücadele Komisyonunca Alınan Karar Sayısı 26 29 29 27 15 126 68-69 EK 6: Mobbing Ön Değerlendirme Komisyonu Kararları Hakkında Bilgiler Mobbing İle Mücadele Komisyonu Kararları Hakkında Bilgiler (05/2012-07/2016) KARAR ADET Başvurunun Mobbing Kriterlerinde Yer Alan Hususları İçermediğine İlişkin Kararlar 31 Başvuru Sahibinden/İl Müdürlüğünden Bilgi ve Belge Teminine İlişkin Kararlar 15 Başvurunun Mobbing Kriterlerinde Yer Alan Hususları İçermediğine, Konunun İncelenmek/Soruşturulmak Üzere İl Müdürlüğüne İletilmesine İlişkin Kararlar 5 Başvurunun, Mobbing Kriterlerinde Yer Alan Hususları İçermediğine, Kadro Unvanı veya İkametgâhı Göz önüne Alınarak Görev Yeri İle İlgili Konunun İlgili Birimlerce Değerlendirilmesine İlişkin Kararlar 3 Başvurunun Rehberlik Ve Teftiş Başkanlığına İletilmesine İlişkin Kararlar 8 Başvurunun, Mobbing Kriterlerinde Yer Alan Hususları İçermediğine, Görev Yeri Değişikliği Talebinin İnsan Kaynakları Daire Başkanlığına İletilmesine İlişkin Kararlar 1 Başvuruda Bulunan Personel /Mobbing Davranışları Sergilediği İddia Edilen Personel İle Görüşme Yapılmasına İlişkin Kararlar 5 Başvuruda Bulunan Personel /Mobbing Davranışları Sergilediği İddia Edilen Personelin Davet Edilerek Ayrı Ayrı Dinlenmesine İlişkin Kararlar 13 Başvurunun Mobbıng Kriterlerinde Yer Alan Hususları İçermediğine, Konunun İdari Yönden Değerlendirilmek Üzere Başkanlık Makamına Sunulmasına Dair Verilen Kararlar 3 İl Müdürünün, Aktif Arabuluculuk Görevi İle Görevlendirilmesi Suretiyle Sorunun Giderilmesine İlişkin Kararlar 2 İŞYERİNDE PSİKOLOJİK TACİZ (MOBBING) Mobbing İle Mücadele Komisyonu Kararları Hakkında Bilgiler (05/2012-07/2016) KARAR ADET Başvuru Sahibinin Mobbıng İddiasıyla Açtığı Dava /Temyiz Sonucunun Beklenmesine İlişkin Kararlar 5 Müfettiş Raporu/Mahkeme Kararı/Başvuru Sahibi, Mobbing Davranışı Sergilediği İddia Edilen Personel Veya İl Müdürü V.B. İle Yapılan Görüşme Sonucuna Göre Durumun Değerlendirilmesine İlişkin Kararlar 14 Mobbıng İle Mücadelede İzlenecek Stratejinin Belirlenmesine İlişkin Kararlar 21 Toplam 126 70 NOTLAR NOTLAR SOSYAL GÜVENLIK KURUMU Ziyabey Cad. No:6 06520 Balgat/ANKARA Tel:+(90 312) 207 80 00 www.sgk.gov.tr