Parça Başı ve Yüzde Usulü ile Çalışan İşçilerin Ücreti, Tatil Ücreti ve Fazla Çalışma Ücreti

PARÇA BAŞI VE YÜZDE USULÜ İLE ÇALIŞAN İŞÇİLERİN ÜCRETİ, TATİL ÜCRETİ VE FAZLA

ÇALIŞMA ÜCRETİ

1. GİRİŞ

4857 sayılı İş Kanunu’nda genel olarak işçinin çalışması karşılığında alacağı ücret “zaman

esasına” göre belirlenmiştir.

Parça başına ve yüzde usulüne göre çalışma; 4857 sayılı İş Kanunu’nun temelini oluşturan zaman

esaslı çalışma biçiminden ayrı düzenlemeler olarak görünmesine karşın, bundan tamamen ayrı

çalışma biçimleri değildir.

Parça başına çalışma, işçinin ürettiği parça başına göre ücretinin belirlendiği iş sözleşmesi

türüdür. İşçinin ücreti ürettiği parça başına göre belirlenmektedir.

Günümüz koşullarında işçiyi daha verimli çalıştırmak isteyen işverenler bu çalışma şeklini

uygulamaktadırlar. Bu çalışma biçiminde; belirlenmiş sayıda, ölçüde veya ağırlıkta nesne üretimi söz

konusu olmaktadır.

Yüzde usulüne göre çalışmada ise, otel, lokanta, eğlence yerleri gibi işyerlerinde müşterilerin

hesap pusulalarına yüzde eklenerek veya ayrı şekillerde alınan paralarla, kendi isteğiyle müşteri

tarafından işverene bırakılan veya işverenin kontrolü altında bir araya toplanan paraların işyerinde

çalışan tüm işçilere katkılarına göre belli bir oranda dağıtılması şeklinde ücret ödenmektedir.

Yüzde usulüne göre ücret ödeme usul ve esasları, 4857 sayılı İş Kanunu’nun 51 inci maddesi

uyarınca çıkartılan Yüzdelerden Toplanan Paraların İşçilere Dağıtılması Hakkında Yönetmelik’te

düzenlenmiştir.

Söz konusu çalışma biçimlerinde işçilerin ücretlerinin ödenmesi ve benzeri konularda İş

Kanunu’nda ve ilgili mevzuatta düzenleme bulunmayan durumlarda, 6098 Sayılı Borçlar Yasasının

hizmet akdine ilişkin hükümlerine başvurmak gerekmektedir.

2. PARÇA BAŞINA VE YÜZDE USULÜNE GÖRE ÇALIŞMALARDA ÜCRET

4857 Sayılı İş Kanunu’nun 32 nci maddesinde ücret: “Bir kimseye bir iş karşılığında işveren veya

üçüncü kişiler tarafından sağlanan ve para ile ödenen tutardır.” biçiminde tanımlanmıştır.

Aynı kanunun 63 üncü maddesinde haftalık çalışma süresi 45 saattir denilerek, ücretin genel

olarak zaman esaslı belirlenmesi yoluna gidilmiştir.

Asgari Ücret Yönetmeliğinin 6 ncı maddesinde; “Asgari ücret bütün işkollarını kapsayacak şekilde

belirlenir. Ücretin, bir günlük olarak belirlenmesi esastır. Aylık, haftalık, saat başına, parça başına

veya yapılan iş tutarına göre ücret ödenen durumlarda gerekli ayarlamalar buna göre yapılır.”

denilmektedir.

Buna göre, yalnızca ister parça başı olarak ödensin, isterse yüzde usulüne göre ödensin, işçilerin

aldıkları ücretin günlük olarak belirlenmiş olan asgari ücretin miktarının altına düşmesi mümkün

değildir. İşveren tarafından böyle bir uygulama yapılması halinde eksik ücret ödenmesi veya asgari

ücretin altında ücret ödenmesi nedeniyle 4857 sayılı İş Kanunu’nun 102 nci maddesi uyarınca idari

yaptırım uygulanması söz konusu olabilecektir.

Sayfa 1 / 6

A) PARÇA BAŞINA ÜCRET

İşçi tarafından üretilen mal veya çıkarılan işin miktarına göre ödeme yapılan ücret sistemine

parça başına ücret sistemi denir.

Parça başına (Akord) ücret, parça sayısı, uzunluk veya ağırlık gibi birimlerin esas alınması, her

birim için bu ücretin saptanması ve bu ücretin işçi tarafından belirli bir çalışma döneminde üretilen

birim sayısı işle çarpılması suretiyle hesaplanır.1

Borçlar Kanunu’nun 412 nci maddesine göre “İşçi, sözleşme gereğince parça başına veya götürü

olarak çalışmayı üstlendiği takdirde işveren, her işin başlamasından önce ona ödenecek birim(akord)

ücretini bildirmekle yükümlüdür. Bu bildirimi yapmayan işveren, aynı veya benzer bir iş için

belirlenmiş olan birim ücretini ödemekle yükümlüdür.”

Konuyla ilgili olarak 6098 Sayılı Borçlar Yasası’nın 411 inci maddesinde ise: “İşçi, sözleşme

gereğince yalnız bir işveren için sadece parça başına veya götürü iş yapmayı üstlenmişse işveren, ona

yeterli iş vermekle yükümlüdür. İşveren, kendi kusuru olmaksızın sözleşmede öngörülen parça

başına veya götürü iş sağlayamayacak durumda bulunduğu veya işletme koşulları geçici olarak

gerektirdiği takdirde işçiye, ücreti zaman esasına göre öder.

Bu durumda, zamana göre ödenecek ücret, anlaşmada veya hizmet ya da toplu iş sözleşmesinde

belirlenmemişse işveren, işçiye parça başına veya götürü olarak daha önce aldığı ortalama ücrete

eşdeğer bir ücret ödemekle yükümlüdür.

Parça başına veya götürü ya da zamana göre iş sağlayamayan işveren, en azından iş görme

edimini kabulde temerrüt hükümleri uyarınca zamana göre iş görmede ödeyeceği ücreti ödemekle

yükümlüdür.” düzenlemesi yer almaktadır.

Ayrıca 4857 Sayılı İş Kanunu’nun 24 üncü maddesinin ikinci fıkrasının f bendi, “Ücretin parça

başına veya iş tutarı üzerinden ödenmesi kararlaştırılıp da işveren tarafından işçiye yapabileceği sayı

ve tutardan az iş verildiği hallerde, aradaki ücret farkı zaman esasına göre ödenerek işçinin eksik

aldığı ücretin karşılanmaması durumunda işçiye haklı nedenle iş sözleşmesini derhal feshederek,

kıdem tazminatı talep etme hakkı tanımıştır.

B) YÜZDE USULÜNE GÖRE ÜCRET

Yüzde usulüne göre ücret ödemesinde; alınan hizmet karşılığında üçüncü şahısların

(müşterilerin) yapmış oldukları ödemelerden işveren tarafından belirli bir yüzde kesilerek, işyerinde

çalışan tüm işçilere ödenmektedir.

Yüzde usulüne göre ücrette, ücreti doğrudan işveren ödemez ya da bir kısmını öder.

Otel, lokanta, eğlence yerleri ve benzeri yerlerle, hemen orada yenilip içilmesi için yiyecek veya

içki satılan yerlerde zamana göre ücret veya çoğunlukla yüzde usulüne göre ücret ödenir. Bunların

bir arada uygulanması da mümkündür. 2

Yüzde usulüne göre ücret alan işçilere de asgari ücretin altında ücret ödenemez.

İş Kanunu’nun 51 inci maddesinde öngörülen işyerlerinde yüzde usulüne göre ücret sisteminin

uygulanması zorunlu değildir.

1

2

Sarper Süzek, İş Hukuku, Beta Yayınları, 13. Baskı, İstanbul 2017, Sayfa 397

Ö. Eyrenci, S. Taşkent, D. Ulucan, E. Baskan, İş Hukuku, Beta Yayınları, İstanbul 2020, sayfa 143

Sayfa 2 / 6

4857 sayılı İş Kanununun 51 inci maddesi ve bu madde uyarınca çıkartılan Yüzdelerden

Toplanan Paraların İşçilere Dağıtılması Hakkında Yönetmeliğin 4 üncü maddesi uyarınca, “Otel,

lokanta, eğlence yerleri ile içki verilen ve hemen orada yenilip içilmesi için çeşitli yiyecek satan

yerlerde yüzde usulünün uygulandığı müesseselerde işveren tarafından servis karşılığı veya başka

isimlerle müşterilerin hesap pusulalarına "yüzde" eklenerek veya ayrı şekillerde alınan paralarla,

kendi isteği ile müşteri tarafından işverene bırakılan veya işverenin kontrolü altında bir araya

toplanan paraları, işveren, işyerinde çalışan tüm işçilere eksiksiz olarak ödemek zorundadır.”

Yüzdelerden Toplanan Paraların İşçilere Dağıtılması Hakkında Yönetmeliğin 5 inci maddesinde

ise yüzdelerin dağıtılma esasları düzenlenmiştir.

Söz konusu düzenlemeye göre; “Yüzdelerin dağıtımında, işyerindeki tüm servislerden elde edilen

yüzdelerin toplamı ile işçilerin fiilen yaptıkları işler esas alınır. İşyerinde çalışan her işçi, toplanan

yüzdelerden, fiilen çalıştığı gün sayısına ve elde ettiği puana göre yararlanır. İşçinin yaptığı işler,

puan cetvelinde birden çok gruba giriyorsa, sadece puanı yüksek olan iş esas alınır. Düğün, çay, balo,

ziyafet ve toplantı gibi ilave işlerden, servis karşılığı yüzde alındığı takdirde, bu işler için geçici olarak

alınan işçilerin ücretleri, puan cetvelinde yer alan, yapılan iş ve görev unvanları dikkate alınarak

hesaplanır. Ancak, bu tutar çalışılan süreye denk gelen asgari ücretin altında olamaz. İlave işler için

alınan işçiler, başka işlerde çalıştırılamaz.”

İşveren veya işveren vekili yüzdelerden toplanan paraların eksiksiz olarak işçilere dağıtıldığını

belgelemekle yükümlüdür. Ayrıca işveren her hesap pusulasının genel toplamını gösteren bir belgeyi

işçilerin kendi aralarından seçecekleri bir temsilciye vermek zorundadır. Bu belgelerin şekli ve

uygulama usulleri iş akitlerinde veya toplu iş sözleşmelerinde gösterilir.

Yüzde usulü ile alınan paralar bahşişlerden ayrılır. Bahşiş, yüzdelerden farklı olarak işçinin

yerine getirdiği hizmetten memnun kalınması nedeniyle müşterinin bir zorunluluk olmaksızın ve

istediği miktarda ödediği paradır. Bu paralar kural olarak işçinin kendisi tarafından alıkonur.

İş sözleşmesinin taraflarının işçinin ücretinin yalnızca alacağı bahşişlerden oluşacağını

kararlaştırması mümkündür. Bu durumda işçinin alacağı bahşişlerin toplamının cari asgari ücretin

altında kalması halinde aradaki farkın işveren tarafından ödenmesi ve işçi ücretinin asgari ücret

seviyesine getirilmesi gerekmektedir.3

3. PARÇA BAŞINA VE YÜZDE USULÜNE GÖRE ÇALIŞMALARDA TATİL ÜCRETİ

Ücret şekillerine göre tatil ücreti 4857 Sayılı İş Kanunu’nun 49 uncu maddesinde düzenlenmiştir;

“İşçinin tatil günü ücreti çalıştığı günlere göre bir güne düşen ücretidir. Parça başına, akort, götürü

veya yüzde usulü ile çalışan işçilerin tatil günü ücreti, ödeme döneminde kazandığı ücretin aynı süre

içinde çalıştığı günlere bölünmesi suretiyle hesaplanır. Yüzde usulü ile çalışan işçilerin tatil günü

ücreti, ödeme döneminde kazandığı ücretin aynı süre içinde çalıştığı günlere bölünmesi suretiyle

hesaplanır.”

4857 Sayılı İş Kanunu’nun Hafta Tatili Ücreti başlığını taşıyan 46 ncı maddesine göre ise,

“Çalışılmayan hafta tatili günü için işveren tarafından bir iş karşılığı olmaksızın o günün ücreti tam

olarak ödenir. Yüzde usulünün uygulandığı işyerlerinde hafta tatili ücreti işverence işçiye ödenir.”

4857 Sayılı İş Kanunu’nun 47 nci maddesinde ise; bu Kanun kapsamına giren işyerlerinde çalışan

işçilerin genel tatil günü ücretleri düzenlenmiştir.

3

Y.22.HD.2014/32684 E,2016/1251K,20.01.2016 T.

Sayfa 3 / 6

Buna göre, kanunlarda ulusal bayram ve genel tatil günü olarak kabul edilen günlerde işçiler eğer

çalışmazlarsa, o günlerin ücretleri bir iş karşılığı olmaksızın ödenir. Çalışma yapılması durumunda

ise ayrıca çalışılan her gün için bir günlük ücret ödenecektir. Yüzde usulünün uygulandığı

işyerlerinde işçilerin ulusal bayram ve genel tatil ücretleri işverence işçiye ödenir.

4. PARÇA BAŞINA VE YÜZDE USULÜNE GÖRE ÇALIŞMALARDA FAZLA ÇALIŞMA ÜCRETİ

Fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma konusu 4857 Sayılı İş Kanunu’nun 41 inci maddesi ve bu

madde uyarınca çıkartılan İş Kanunu’na İlişkin Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma

Yönetmeliğinde düzenlenmiştir.

Haftalık çalışma süresinin sözleşmelerle 45 saatin altında belirlendiği hallerde işyerinde

uygulanan ortalama haftalık çalışma süresini aşan ve toplam 45 saate kadar yapılan çalışmalar

karşılığında işçilere fazla sürelerle çalışma ücreti ve haftalık toplam 45 saati aşan çalışmalar

karşılığında ise fazla çalışma ücreti ödenmesi gerekmektedir.

Kanunun 41 inci maddesi ve ilgili yönetmeliğin 4 üncü maddesi uyarınca, “Fazla çalışmanın her

saati için verilecek ücret, normal çalışma ücretinin saat başına düşen tutarının yüzde elli

yükseltilmesi suretiyle ödenir. Fazla sürelerle çalışmalarda her bir saat fazla çalışma için verilecek

ücret, normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde yirmi beş yükseltilmesiyle

ödenir.”

Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliğinin 4 üncü maddesi uyarınca, “Parça başına

veya yapılan iş tutarına göre ücret ödenen işlerde, fazla çalışma süresince işçinin ürettiği parça veya

iş tutarının hesaplanmasında zorluk çekilmeyen hallerde, her bir fazla saat içinde yapılan parçayı

veya iş tutarını karşılayan ücret esas alınarak fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma ücreti

hesaplanır. Bu usulün uygulanmasında zorluk çekilen hallerde, parça başına veya yapılan iş tutarına

ait ödeme döneminde meydana getirilen parça veya iş tutarları, o dönem içinde çalışılmış olan

normal ve fazla çalışma saatleri sayısına bölünerek bir saate düşen parça veya iş tutarı bulunur. Bu

yolla bulunan bir saatlik parça veya iş tutarına düşecek bir saatlik normal ücretin, yüzde elli fazlası

fazla çalışma ücreti, yüzde yirmi beş fazlası fazla sürelerle çalışma ücretidir. Yüzde usulünün

uygulandığı işyerlerinde fazla çalışma ücreti, 4857 sayılı İş Kanunu’nun 51 inci maddesinde

öngörülen yönetmelik hükümlerine göre ödenir.”

Buna göre; parça başına veya yapılan iş miktarına göre ücret ödenen işlerde, fazla çalışma

süresince işçinin ürettiği parça veya iş tutarının hesaplanmasında, her bir fazla saat içinde yapılan

parçayı veya iş miktarını karşılayan ücret temel alınarak fazla çalışma ücreti bulunur. Saat ücretinin

bu yolla hesaplanmasında güçlük çekilen durumlarda ise, önce parça başına veya iş tutarına ilişkin

ödeme döneminde üretilen parça veya iş tutarları, o dönem içinde çalışılmış olan normal ve fazla

çalışma saatleri sayısına bölünerek, bir saate düşen parça veya iş tutarı bulunur ve bir saatlik parça

veya iş tutarına düşen bir saatlik normal ücret arttırılıp fazla çalışma ücreti olarak ödenir.

Sayfa 4 / 6

Yüzdelerden Toplanan Paraların İşçilere Dağıtılması Hakkında Yönetmeliğin 5 inci maddesine

göre, “Yüzde usulüne göre çalışan işçilerin fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma yapmaları

durumunda; fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma saatlerine ait puanları, normal çalışma

puanlarına eklenir. Yüzdelerden ödenen fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışmanın zamsız karşılığı

ile zamlı olarak ödenmesi gereken ücret arasındaki fark işveren tarafından ödenir. Zira yüzde

usulüne göre ödenen ücret içinde fazla çalışmaların zamsız tutarı ödenmiş olmaktadır.”

Yüksek Mahkeme kararlarına göre, “Bahşiş, yüzde usulü ya da parça başı ücret ödemesinin

öngörüldüğü çalışma biçiminde, fazla çalışma ücretlerinin zamsız kısmının sabit ücret içerisinde

ödendiği kabul edildiğinden, fazla çalışmalar, saat ücretinin % 150 zamlı miktarına göre değil, sadece

%50 zam nispetine göre hesaplanmalıdır.”4

İşçiye fazla çalışma yaptığı saatler için normal çalışma ücreti ödenmişse, bu durumda sadece

kalan yüzde elli zamlı kısmı ödenir.

Kanunda öngörülen yüzde elli fazlasıyla ödeme kuralı, nispi emredici bir nitelik taşır. Tarafların

bunun altında bir oran belirlemeleri mümkün değilse de sözleşmelerle daha yüksek bir oran tespiti

olanaklıdır. Fazla çalışma ücreti ait olduğu dönem ücretiyle hesaplanır.

5. SONUÇ:

İşçi tarafından üretilen mal veya çıkarılan işin miktarına göre ödeme yapılan ücret sistemine

parça başına ücret sistemi denir.

Parça başına (Akord) ücret, parça sayısı, uzunluk veya ağırlık gibi birimlerin esas alınması, her

birim için bu ücretin saptanması ve bu ücretin işçi tarafından belirli bir çalışma döneminde üretilen

birim sayısı işle çarpılması suretiyle hesaplanır.

Parça başına ücret ödenmesi durumunda, işveren tarafından mutlaka işçinin parça başına birim

ücreti belirlenecek, bu işçiye bildirilecek, bu ücret günlük yasal asgari ücretin altına düşmeyecek,

serbest zaman kullandırılmıyorsa ve haftalık çalışma süresi 45 saati geçmişse işçiye fazla çalışma

yaptığı süreye ilişkin olarak ilgili yönetmelikte yer alan ve yukarıda belirtilen esaslar uyarınca fazla

çalışma ücretlerinin zamsız kısmının sabit ücret içerisinde ödendiği kabul edildiğinden, sadece %50

zamlı kısmı ödenecektir. İşçinin hafta tatili ve genel tatil ücreti ise bir güne düşen ücreti olacaktır.

Yüzde usulüne göre ücret ödemesinde ise, alınan hizmet karşılığında üçüncü şahısların

(müşterilerin) yapmış oldukları ödemelerden işveren tarafından belirli bir yüzde kesilerek, işyerinde

çalışan tüm işçilere dağıtılmaktadır.

Otel, lokanta, eğlence yerleri ve benzeri yerlerde hemen orada yenilip içilmesi gibi yiyecek satılan

yerlerde zamana göre ücret veya çoğunlukla yüzde usulüne göre ücret ödenir. Bunların bir arada

uygulanması da mümkündür.

İş Kanunu’nun 51 inci maddesinde öngörülen işyerlerinde yüzde usulüne göre ücret sisteminin

uygulanması zorunlu değildir.

Yüzde usulüne göre ücret ödenmesi durumunda, İş Kanunu ve ilgili yönetmelik hükümleri

gereğince işverenlik tarafından işyerinde kendi kontrolü altında bir araya toplanan paraların

işçilerin tamamına eksiksiz olarak dağıtılması gerekmektedir.

4

Y.22.HD. E.2016/2250, K.2019/416,10.01.2019 T.

Sayfa 5 / 6

Bu işçilerin alacakları ücret toplanan para ve işyerlerinde yapılan işler için belirlenen ve ilgili

yönetmelik ekinde yer alan puanlar dikkate alınarak hesaplanacaktır. Yüzde usulüne göre çalışan

işçilerin günlük ücretlerinin de yasal asgari ücretin altında ödenmesi mümkün değildir.

Bu çalışma biçiminde tatil günü ücretleri işverenlik tarafından işyerinde çalışan işçilere

ödenecektir.

Ayrıca, işçinin fazla çalışma yapması durumunda işçilerin bu çalışma süresi karşılığında normal

ücretleri yüzdelerden toplanan paralardan ödendiğinden, işçiye yaptığı fazla çalışma karşılığında,

işveren tarafından yalnızca geriye kalan yüzde elli zamlı kısım ödenecektir.

BARIŞ ERDEM DANIŞMANLIK İŞ HUKUKU EKİBİ

Sayfa 6 / 6