Deniz İş Kanununa Tabi Olarak Çalışan Gemi Adamının Fazla Çalışma Ücretinin Hesaplanması

DENİZ İŞ KANUNU’NA TABİ OLARAK ÇALIŞAN GEMİ ADAMININ FAZLA ÇALIŞMA ÜCRETİNİN

HESAPLANMASI

1. GİRİŞ

854 sayılı Deniz İş Kanunu’nun 26/1 maddesine göre “Genel bakımdan iş süresi, günde 8 ve haftada

48 saattir. Bu süre haftanın iş günlerine eşit olarak bölünmek suretiyle uygulanır.

Deniz İş Kanunu’nun 26/2 maddesine göre iş süresi, gemi adamının işbaşında çalıştığı ve vardiya

tuttuğu süredir.

Deniz İş Kanunu’nun 28/1 maddesine göre “Bu kanuna göre tespit edilmiş bulunan iş sürelerinin

aşılması suretiyle yapılan çalışmalar, fazla saatlerde çalışma sayılır”.

Deniz İş Kanunu kapsamında çalışan gemi adamının iş başında çalıştığı veya vardiya tuttuğu süreler,

günlük 8 veya haftalık 48 saati aştığı takdirde gemi adamının fazla çalışma yaptığı ortaya çıkar.

2. GEMİ ADAMININ ÇALIŞMA SÜRESİ

Deniz İş Kanunu’nun 26/1 maddesine göre; genel bakımdan iş süresi, günde sekiz ve haftada 48 saattir.

Bu süre haftanın iş günlerine eşit olarak bölünmek suretiyle uygulanır.

Deniz İş Kanunu’nda 4857 sayılı İş Kanunu’ndan farklı olarak hem haftalık hem de günlük iş süresi

belirlenmiştir.

Deniz İş Kanunu’nun 26/2 maddesine göre; iş süresi, gemi adamının işbaşında çalıştığı ve vardiya

tuttuğu süredir.

Gemi adamının gemide bulunduğu sürelerin tamamı çalışma süresi olarak kabul edilemez. Gemi

adamının fiilen çalıştığı veya fiilen çalışmamakla birlikte gücünü işverenin emrinde bulundurduğu, iş

verilmesi veya çıkması için beklediği süreler çalışma süresinden sayılmalıdır.

Gemi adamının gemide bulunmakla birlikte serbestçe kullandığı (yemek yeme, yatma, dinlenme,

muayene ve bakım gibi) süreler iş süresinden sayılmaz. Gemi adamının çalışma süresinin

belirlenmesinde, gemide bulunduğu zaman değil, işte geçirilen zaman esas alınmalıdır.1

3.

GEMİ ADAMININ FAZLA ÇALIŞMA SÜRESİNİN TESPİTİ

Deniz İş Kanunu’nun 28/1 maddesine göre, “Bu kanuna göre tespit edilmiş bulunan iş sürelerinin

aşılması suretiyle yapılan çalışmalar, fazla saatlerde çalışma sayılır”.

Deniz İş Kanunu kapsamında çalışan gemi adamının fazla çalışma yapması için bir onay veya rıza

aranmamaktadır.

Gemi adamının işvereni, herhangi bir nedene dayanmak zorunda olmaksızın gemi adamına fazla

çalışma yaptırabilir.

1

Bektaş Kar, Deniz İş Hukuku, Yetkin Yayınları, Ankara 2011, sayfa 118

Sayfa 1 / 4

Deniz İş Kanunu kapsamında çalışan gemi adamının iş başında çalıştığı veya vardiya tuttuğu süreler,

günlük 8 veya haftalık 48 saati aştığı takdirde gemi adamının fazla çalışma yaptığı ortaya çıkar.

Deniz İş Kanunu’ndaki günlük ve haftalık çalışma esası nedeniyle gemi adamının günlük çalışma süresi

8 saati aşıyor ise haftalık çalışma süresinin 48 saatlik normal çalışma süresinin aşılmasına gerek

olmaksızın o gün için fazla saatlerle çalışma yaptığı kabul edilecektir. Gemi adamının haftalık esasa göre

fazla çalışmasının tespit edilmesi için gemi adamının haftanın 7 günü çalışması gerekmektedir. Aksi halde

günlük çalışma esasına göre fazla çalışma belirlenecektir.2

Deniz İş Kanunu’nun 41 inci maddesi dikkate alındığında, liman ve şehir hattı gemilerde çalışanlar

bunun dışındadır. Sadece bu gemiler dışında, örneğin uzak sefer yapan gemilerde çalışan gemi

adamlarının işin gereği olarak altıncı günden fazla yedi gün çalışması söz konusu olabilir.

Gemi adamının ister seyir halinde olsun ister limanda gemi içinde iken çalışmadan veya vardiya

tutmadan geçirdiği süre fazla çalışma olarak değerlendirilemez.

Deniz İş Kanunu’nun 28/3 maddesine göre, fiilen çalışılmış olmasına karşın,

a) Geminin, gemide şahısların veya gemi hamulesinin selameti için kaptanın yapılmasını zaruri

gördüğü işler,

b) Gümrük, karantina ve sair sıhhi formaliteler dolayısıyla yerine getirilmesinde zorunluluk bulunan

ilave işler,

c) Gemi seyir halinde veya limanda iken gemide yaptırılan (yangın, gemiyi terk etme, denizde

çatışma, denizden adam kurtarma ve savunma) talimleri fazla çalışma sayılmamaktadır.

Deniz İş Kanunu’nun 28 inci maddesinin son fıkrasına göre “Fazla saatlerle çalışmaları belgelemek

üzere işveren veya işveren vekili noterden tasdikli ayrı bir defter tutmak zorundadır. Kanunun 26/3

maddesinde de “İşveren veya işveren vekilinin, gemi adamının vardiyalarını yemek ve dinlenme

zamanlarını bir çizelge ile belirtmek ve bu çizelgeyi gemi adamlarının görebilecekleri bir yere asmak

zorunda” olduğu belirtilmiştir.

4.

GEMİ ADAMININ ARA DİNLENME SÜRESİ

854 sayılı Deniz İş Kanunu’nda açık bir şekilde ara dinlenmesi düzenlenmemiştir. Gemi adamının fazla

çalışma süresinin hesaplanmasında ara dinlenmesi süresinin düşülmesi gerekmektedir.

Bu sürelerin çalışma süresinden olup olmadığı da belirtilmemiştir. Ancak gemi adamının ara

dinlenmelerinin çalışma süresinden sayılmayacağı 854 sayılı Deniz İş Kanunu’nun 26 ncı maddesinin

ikinci ve üçüncü fıkralarından çıkarılması mümkündür. Zira anılan düzenlemelerden 26 ncı maddenin

ikinci fıkrasında, “işbaşında geçirilen sürenin” çalışma süresi sayılacağı, aynı maddenin üçüncü fıkrasında

ise, “İşveren veya işveren vekilinin, gemi adamının vardiyalarını yemek ve dinlenme zamanlarını bir

çizelge ile belirtmek ve bu çizelgeyi gemi adamlarının görebilecekleri bir yere asmak” olduğu

belirtilmiştir. Buna göre, gemi adamına yemek ve dinlenme verilmesi zorunluluğu bulunmaktadır.3

2

3

Bektaş Kar, Deniz İş Hukuku, Yetkin Yayınları, Ankara 2011, sayfa 121

Bektaş Kar, Deniz İş Hukuku, Yetkin Yayınları, Ankara 2011, sayfa 122

Sayfa 2 / 4

Yüksek Mahkeme konuyla ilgili bir kararında, “…Davacı gemi adamının fazla çalışma yaptığı sabit

olmakla birlikte hükme esas bilirkişi raporunda fazla çalışma süresinin hesabında ara dinlenme

düşülmediği anlaşılmıştır. Bir işçinin devamlı olarak hiç ara dinlenme kullanmadan günlük 11,5 saat

çalışması hayatın olağan akışına aykırıdır. Bu nedenle davacının çalışma süresinin en az 1,5 saat ara

dinlenme düşülerek hesaplanması gerekirken ara dinlenme süresinin düşülmemesi hatalıdır.”4 şeklinde

hüküm kurmuştur.

5.

GEMİ ADAMININ FAZLA ÇALIŞMA ÜCRETİ

854 sayılı Deniz İş Kanunu’nun 28 inci maddesine göre, bu kanuna göre tespit edilmiş bulunan iş

sürelerinin aşılması suretiyle yapılan çalışmalar, fazla saatlerde çalışma sayılır. Aynı maddenin ikinci

fıkrasında yapılacak fazla çalışmanın her saatine ödenecek ücret normal çalışma ücretinin saat başına

düşen miktarı %25 oranında artırılmak suretiyle bulunacak miktardan az olamayacağı düzenlenmiştir.

Yüksek Mahkeme konuyla ilgili bir kararında, “6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun 402 nci

maddesinde fazla mesai alacağının % 50 zamlı hesaplanacağı düzenlenmişse de, Deniz İş Kanunu

kapsamında deniz taşıma işlerinde çalışan işçilere Deniz İş Kanunu hükümlerinin genel kanun

niteliğindeki Türk Borçlar Kanunu karşısında uygulanma önceliği vardır. Uluslararası Çalışma Örgütü’nün

180 sayılı sözleşmesine ek olarak çıkarılmış olan 187 sayılı tavsiye kararının “Gemi Adamlarının

Ücretleri” başlıklı 2 nci bölümünün 3 üncü maddesinin c bendinde fazla çalışmanın saat başına ödenecek

temel ücretin 1,25’inden az olmamak üzere yasal düzenlemeler veya toplu sözleşmelerle belirleneceği

belirtilmiştir. Deniz İş Kanunu’nun yukarıda belirtilen hükmü uluslararası düzenlemelere de uygun

düşmektedir. Buna göre hesaplama %25 zamlı ücretle yapılmalıdır.”5 şeklinde hüküm kurmuştur.

Aynı 4857 sayılı İş Kanunu hükümlerine tabi iş sözleşmelerinde olduğu gibi taraflar arasında

imzalanan deniz iş sözleşmesinde de fazla mesai ücretlerinin temel ücret içinde olduğuna ilişkin hüküm

bulunabilmektedir. Yüksek mahkeme bu hükmün geçerli olduğunu kabul etmektedir.

Yüksek Mahkeme konuyla ilgili olarak, “Bu hükmün geçerli olduğu dikkate alınarak fazla mesai hesabı

yapılması gerektiğine ancak bu hesaplamada 4857 sayılı İş Kanunu’ndaki 270 saat sınırlamasının Deniz

İş Kanunu kapsamında çalışan davacı gemi adamına uygulanma imkanı olmadığı, burada temel sınır

olarak Uluslararası Çalışma Örgütü 180 sayılı sözleşmesi ile 99/63 sayılı Avrupa Birliği Yönergesinin

öngördüğü, azami çalışma süresi günde 14, haftada 72 saati geçemez esasının kabul edilmesi ve 7 günü

dahil 72 saate kadar olan çalışmada 48 saatten 72 saatte kadar olan fazla çalışma ücretinin, asıl ücrete

dahil olduğunun kabul edilmesi gerektiği gözden kaçırılmamalıdır. Davacı gemi adamının sözleşme

dönemindeki çalışmasında haftalık 72 saati geçen kısım var ise fazla mesai ücretinin ayrıca hesaplanıp

hüküm altına alınması gereklidir.”6şeklinde hüküm kurmuştur.

Gemi adamının fazla çalışma karşılığı ücreti, fazla çalışmanın yapıldığı tarihteki çıplak saat ücreti

üzerinden hesaplanmalıdır.

4

Y..HD.03.03.2011 gün ve 2009/5204 E.,2011/925 K.

Y.9.HD. E.2021/7105, K.2021/11870, T.15.09.2021

6

Y.9.HD. E.2021/7105, K.2021/11870, T.15.09.2021

5

Sayfa 3 / 4

6.SONUÇ

Deniz İş Kanunu’nun 26/1 maddesine göre, genel bakımdan iş süresi, günde 8 ve haftada 48 saattir. Bu

süre haftanın iş günlerine eşit olarak bölünmek suretiyle uygulanır.

Deniz İş Kanunu’nun 26/2 maddesine göre iş süresi, gemi adamının işbaşında çalıştığı ve vardiya

tuttuğu süredir.

Deniz İş Kanunu’nun 28/1 maddesine göre, Deniz İş Kanunu’na göre tespit edilmiş bulunan iş

sürelerinin aşılması suretiyle yapılan çalışmalar, fazla saatlerde çalışma sayılır.

Deniz İş Kanunu kapsamında çalışan gemi adamı için fazla çalışma yapması için bir onay veya rıza

aranmamaktadır.

Gemi adamının işvereni, herhangi bir nedene dayanmak zorunda olmaksızın gemi adamına fazla

çalışma yaptırabilir.

Deniz İş Kanunu kapsamında çalışan gemi adamının iş başında çalıştığı veya vardiya tuttuğu süreler,

günlük 8 veya haftalık 48 saati aştığı takdirde gemi adamının fazla çalışma yaptığı ortaya çıkar.

854 sayılı Deniz İş Kanunu’nda açık bir şekilde ara dinlenmesi düzenlenmemiştir. Gemi adamının fazla

çalışma süresinin hesaplanmasında ara dinlenmesi süresinin düşülmesi gerekmektedir.

Deniz İş Kanunu’nun 28 nci maddesinin son fıkrasına göre “Fazla saatlerle çalışmaları belgelemek

üzere işveren veya işveren vekili noterden tasdikli ayrı bir defter tutmak zorundadır. Kanunun 26 ncı

maddesinin üçüncü fıkrasında ise “İşveren veya işveren vekilinin, gemi adamının vardiyalarını yemek ve

dinlenme zamanlarını bir çizelge ile belirtmek ve bu çizelgeyi gemi adamlarının görebilecekleri bir yere

asmak zorunda” olduğu belirtilmiştir.

Gemi adamına yapılacak fazla çalışmanın her saatine ödenecek ücret normal çalışma ücretinin saat

başına düşen miktarı % 25 oranında artırılmak suretiyle bulunacak miktardan az olamaz.

Gemi adamının fazla çalışma ücreti, fazla çalışmanın yapıldığı tarihteki çıplak saat ücreti üzerinden

hesaplanmalıdır.

Yüksek Mahkeme gemi adamı ile işvereni arasında imzalanan deniz iş sözleşmesinde fazla mesai

ücretlerinin temel ücret içinde olduğuna ilişkin hükümlere geçerlilik tanımaktadır.

Yüksek Mahkeme tarafından, gemi adamının fazla çalışma ücreti içinde olmak üzere ücretinin

belirlenmesi halinde, azami çalışma süresi günde 14, haftada 72 saati geçemez esası ortaya konularak,

haftanın 7 günü dahil 72 saate kadar olan çalışmada 48 saatten 72 saatte kadar olan fazla çalışma

ücretinin, asıl ücrete dahil olduğu, 72 saatin üzerinde olan çalışmaların ise fazla çalışma hükümlerine tabi

olacağı kabul edilmektedir.

BARIŞ ERDEM DANIŞMANLIK İŞ HUKUKU EKİBİ

Sayfa 4 / 4