Deniz İş Hukuku Kapsamındaki İşler ve Gemi Adamları

DENİZ İŞ KANUNU KAPSAMINDAKİ İŞLER VE GEMİ ADAMLARI

1. GİRİŞ

854 sayılı Deniz İş Kanunu denizlerde, göllerde ve akarsularda Türk Bayrağını taşıyan ve yüz ve

daha yukarı grostonilatoluk gemilerde bir hizmet akdi ile çalışan gemi adamları ve bunların işverenleri

hakkında uygulanır.

Aynı işverene ait gemilerin grostonilatoları toplamı 100 veya daha fazla olduğu veyahut işverenin

çalıştırdığı gemi adamı sayısı 5 veya daha fazla bulunduğu takdirde yine Deniz İş Kanunu hükümleri

uygulanır.

Deniz Taşıma işlerinde çalışanlar hakkında kural olarak 854 sayılı Deniz İş Kanunu hükümleri

uygulanır.

4857 sayılı İş Kanunu'nun kapsam başlıklı 4 üncü maddesi ise hangi işlerin bu kanun kapsamı

dışında bırakıldığını göstermiş ve 854 sayılı Kanun'un kapsamına giren, denizlerde, göllerde ve

nehirlerde (insan, hayvan, eşya) taşıma işlerini kural olarak 4857 sayılı Kanun'un kapsamı

dışında bırakmıştır. Dolayısıyla deniz taşıma işlerinde çalışanlar hakkında kural olarak Deniz İş

Kanunu hükümleri uygulanacaktır.

Deniz taşımacılığı, bir kıyıdan diğer kıyıya veya bir limandan başka bir limana denizlerde deniz

ulaşım araçlarıyla yapılan insan, hayvan ve eşya taşımacılığıdır.1

Deniz taşıma işlerinin 4857 sayılı İş Kanunu kapsamına alınmamasının gerekçesi, bu işlerin

özellikleri nedeniyle özel bir çalışma düzenini gerektirmesi ve bunlara İş Kanunu’ndaki birçok hükmün

uygulanmasının mümkün bulunmamasıdır.

Bütün deniz taşıma işleri 4857 sayılı İş Kanunu kapsamı dışına çıkarılmamış, kıyılarda veya liman

ve iskelelerde gemilerden karaya veya karadan gemilere yapılan yükleme ve boşaltma işleri 4857 sayılı

Kanun'un uygulama alanına alınmıştır. Aynı şekilde denizlerde çalışan su ürünleri üreticileri ile ilgili

işlerde İş Kanunu’nun hükümlerine tâbi kılınmıştır.

Deniz İş Kanunu’na göre gemi adamı, bir hizmet akdine dayanarak gemide çalışan kaptan, zabit ve

tayfalarla diğer kimselerdir.

Tek başına gemi adamı olmak Deniz İş Kanunu kapsamına girmek için yeterli değildir.

1

H.Mollamahmutoğlu,M.Astarlı,İş Hukuku,Lykeıon Yayıncılık,Ankara 2022,sayfa291

Sayfa 1 / 5

Gemi adamı, çalıştığı geminin Türk uyruklu olması (Türk Bayrağı Taşıması), geminin toplam

grostonilatosunun 100 ya da daha fazla olması veya aynı işverene ait gemilerin grostonilatoları

toplamının 100 veya daha fazla olması veyahut işverenin çalıştırdığı gemi adamı sayısının 5 veya daha

fazla olması halinde 854 sayılı Deniz İş Kanunu hükümlerine tabi olacaktır.

2. DENİZ İŞ KANUNU’NUN KAPSAMI

854 sayılı Deniz İş Kanunu’nun 1 inci maddesi uyarınca; "Deniz İş Kanunu denizlerde, göllerde ve

akarsularda Türk Bayrağını taşıyan ve yüz ve daha yukarı grostonilatoluk gemilerde bir hizmet akdi ile

çalışan gemi adamları ve bunların işverenleri hakkında uygulanır.

Aynı işverene ait gemilerin grostonilatoları toplamı 100 veya daha fazla olduğu veyahut işverenin

çalıştırdığı gemi adamı sayısı 5 veya daha fazla bulunduğu takdirde yukarıdaki bent hükümleri

uygulanır.

Deniz İş Kanunu’nun uygulanmasında; sandal, mavna, şat, salapurya gibi olanlar da (gemi) sayılır.

“Cumhurbaşkanı”, ekonomik ve sosyal gerekler bakımından bu kanun hükümlerini yukarıdaki

bentlerin kapsamı dışında kalan gemilerle gemi adamlarına ve bunların işverenlerine kısmen veya

tamamen teşmile yetkilidir.

Yukarıdaki bentlerde yazılı gemilerin Deniz İş Kanunu kapsamına alınmaları sebebiyle

yapılabilecek itirazlar Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından incelenerek karara bağlanır. Bu

itirazlar kanunun uygulamasını durduramaz.

854 sayılı Deniz İş Kanunu'nun 1 inci maddesinin birinci fıkrasında, Deniz İş Kanunu'nun

uygulama alanını belirlenmiş ve denizlerde, göllerde, akarsularda Türk bayrağını taşıyan ve yüz ve daha

yukarı grostonilatoluk gemilerde iş sözleşmesiyle çalışan gemi adamları ve bunların işverenleri

hakkında bu Kanun'un uygulanacağı belirtilmiştir.

Ayrıca maddenin 2 nci fıkrasında ise gemi belirtilen tonajda olmasa da aynı işverene ait gemilerin

grostonilatolarının toplamı yüz veya daha fazla olduğunda ya da işverenin çalıştırdığı gemi adamı sayısı

beş veya daha fazla bulunduğu takdirde geminin yine 854 sayılı Deniz İş Kanunu kapsamına gireceği

hükme bağlanmıştır.

Gemi yabancı ülke bayrağı taşıyor veya gemi Türk bayraklı olsa bile yüz grostanilatoluk

değil ise bu gemide çalışanlar hakkında Deniz İş Kanunu hükümleri uygulanmayacaktır.

Deniz İş Kanunu’nun 4 üncü maddesi uyarınca, Deniz İş Kanunu hükümleri mütekabiliyet

esaslarına göre Türk gemi adamlarına aynı mahiyette haklar tanıyan devletlerin uyruğunda olup

kanunun kapsamına giren gemilerde çalışan yabancı gemi adamlarına da uygulanır.

Sayfa 2 / 5

Öte yandan 04.07.2008 tarihli ve 30468 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan 698 sayılı Kanun

Hükmünde Kararname'ye kadar Bakanlar Kuruluna, sonrasında ise Cumhurbaşkanına ekonomik ve

sosyal koşullar gerekli kılıyorsa kapsam dışında bulunan gemileri kanunun uygulama alanına alma

yetkisi verilmiştir.

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun kararı uyarınca, 854 sayılı Deniz İş Kanunu'nun 27 nci

maddesinde 26 ncı maddede belirtilen iş süresine ilişkin hükümlere tâbi olmayanlar arasında "asli

görevleri can, mal ve gemi kurtarma olan kurtarma gemilerinde çalışan gemi adamlarının" belirtilmiş

olması yine 36 ncı maddesinde ikamet yerleri ve iaşe hakkında uygulanacak

yönetmeliğin römorkörler hakkında uygulanmayacağının belirtilmiş olması dikkate alındığında

Kanun'un bu şekilde bazı maddeler için istisna tuttuğu römorkaj, kurtarma-yardım gibi işleri yapan

gemiler ile bu işleri yapan gemi adamlarının da 854 sayılı Kanun'a tabidir.2

Yine YHGK’nın yeni içtihattı uyarınca, ticaret amacı güdülmeyen özel yat veya kotra gibi

gemiler deniz araçlarının da Deniz İş Kanunu’nun kapsamında sayılması gerekmektedir.

Bundan başka spora, eğitim ve öğretime tahsis edilen gemilere de 854 sayılı Deniz İş Kanunu

hükümleri uygulanacaktır. 3

3. DENİZ İŞ KANUNU UYARINCA GEMİADAMI, KAPTAN, İŞVEREN VE İŞVEREN VEKİLİNİN TANIMI

854 sayılı Deniz İş Kanunu'nun 2 nci maddesi uyarınca;

“Deniz İş Kanunu’nun uygulanmasında,

a) Gemi sahibine veya kendisinin olmayan bir gemiyi kendi adına ve hesabına işleten kimseye

"işveren" denir.

b) Bir hizmet akdine dayanılarak gemide çalışan kaptan, zabit ve tayfalarla diğer kimselere "gemi

adamı" denir.

c) Gemiyi sevk ve idare eden kimseye veya zorunlu sebeplerle görevi başında bulunmaması

halinde ona vekâlet eden kimseye "kaptan" denir.

ç) Kaptan veya işveren adına ve hesabına harekete yetkili olan kimseye "işveren vekili" denir.

İşveren vekilinin bu sıfatlarla gemi adamlarına karşı muamele ve taahhütlerinden doğrudan

doğruya işveren sorumludur."

2 YHGK.E.2022/9-667,K.2023/148,T.01.03.2023

3YHGK.E.2022/9-667,K.2023/148,T.01.03.2023 (Ünal Narmanlıoğlu, Beta Yayınları, Genişletilmiş

ve Gözden Geçirilmiş 5.Bası,2014, s.94.)

Sayfa 3 / 5

Deniz iş sözleşmesi bakımından gemi adamının genel bir tanımı yapılacak olursa; hangi meslek ve

unvana sahip olursa olsun bir işverene (gemi sahibi veya işletenine) iş sözleşmesiyle bağlı olarak, onun

emir ve talimatları altında bir ücret karşılığında çalışan kimseye, gemi adamı denir. 4

Gemi adamının mutlaka geminin işletilmesi veya teknik sevk ve idaresinde yer alması da şart

değildir. Geminin sevk ve idaresinde görev alan gemi adamlarına mürettebat denilmektedir.

Kaptan, gemi zabitleri ve yardımcıları, tayfalar ve yardımcı hizmet personelleri gemi

mürettebatını oluşturan asıl gemi adamlarıdır.

Aşçı, garson, doktor ve hemşire gibi gemide çalışan diğer kimseler ise mürettebat niteliği

taşımayan gemi adamlarıdır. Bu kimselere gemi adamı sıfatı kazandıran husus iş sözleşmesi ile gemide

istihdam edilmiş olmalarıdır.

Gemi adamları güverte, makine ve yardımcı sınıf olmak üzere üç gruba ayrılır. Bu gruplar kendi

içinde hiyerarşik bir yapıya sahiptir. Gemi, kaptan tarafından sevk ve idare edilir. Güverte bölümünün

başında birinci zabit, makine bölümünün başında başmühendis/baş makinist bulunur. Bu bölüm

amirleri de kaptana bağlıdır. Öte yandan gemi adamları yaptıkları işler, gördükleri hizmetler ve

yeterliliklerine göre gemi cüzdanı ile yeterlilik belgesine sahiptirler.5

Salt gemi adamı olmak Deniz İş Kanunu kapsamında olmayı gerektirmez. Gemi adamı olma koşulu

yanında 854 sayılı Deniz İş Kanunu’nun 1 inci maddesi kapsamında işleten veya gemi sahibi olan

işverene ait bir gemi işyerinde ve deniz taşıma işinde çalışılması gerekir.6

4. UYUŞMAZLIKLARDA YETKİLİ MAHKEME

Deniz İş Kanunu’nun 46 ncı maddesi uyarınca, “Deniz İş Kanunu kapsamına giren gemi

adamlarıyla bunların işveren veya işveren vekilleri arasında bu kanundan veya hizmet akdinden doğan

davalar hakkında, 5521 sayılı kanun hükümleri uygulanır. Hizmet akdinde ayrıca bir hüküm yoksa dava,

geminin bağlama limanında iş davalarını bakmaya yetkili mahkemede görülür.”

5. SONUÇ

854 sayılı Deniz İş Kanunu denizlerde, göllerde ve akarsularda Türk Bayrağını taşıyan ve yüz ve

daha yukarı grostonilatoluk gemilerde bir hizmet akdi ile çalışan gemi adamları ve bunların işverenleri

hakkında uygulanır.

Aynı işverene ait gemilerin grostonilatoları toplamı 100 veya daha fazla olduğu veyahut işverenin

çalıştırdığı gemi adamı sayısı 5 veya daha fazla bulunduğu takdirde yine Deniz İş Kanunu hükümleri

uygulanır.

4YHGK.E.2022/9-667,K.2023/148,T.01.03.2023

Bursa,2012 s.8-9)

((Mehmet

Nusret

Bedük, Deniz

İş

Sözleşmesi,

5 YHGK.E.2022/9-667,K.2023/148,T.01.03.2023

6

YHGK.E.2022/9-667,K.2023/148,T.01.03.2023

Sayfa 4 / 5

Deniz taşıma işlerinde çalışanlar hakkında kural olarak 854 sayılı Deniz İş Kanunu hükümleri

uygulanacaktır. Deniz taşıma işi açısından taşımanın insan, hayvan veya mal taşımaya yönelik

olduğunun bir önemi bulunmamaktadır.

Bütün deniz taşıma işleri 4857 sayılı İş Kanunu kapsamı dışına çıkarılmamıştır.

Kıyılarda veya liman ve iskelelerde gemilerden karaya veya karadan gemilere yapılan yükleme ve

boşaltma işleri 4857 sayılı Kanun'un uygulama alanına alınmıştır.

Aynı şekilde denizlerde çalışan su ürünleri üreticileri ile ilgili işler de İş Kanunu’nun hükümlerine

tâbi kılınmıştır.

Deniz İş Kanunu kapsamına giren gemi adamları ise Deniz İş Kanunu’nun 2/B maddesinde

belirtildiği şekilde; bir hizmet akdine dayanarak gemide çalışan kaptan, zabit ve tayfalarla diğer

kimselerdir.

Kaptan, gemi zabitleri ve yardımcıları, tayfalar ve yardımcı hizmet personelleri gemi

mürettebatını oluşturan asıl gemi adamlarıdır.

Yasal düzenlemede ismen sayılmayan; süvari, çarkçı, makinist, telsizci, gemi doktoru, aşçı, aşçı

yardımcısı ve lostromo gibi gemi çalışanları da gemi adamlarıdır.

Tek başına gemi adamı olmak Deniz İş Kanunu kapsamında olmak için yeterli değildir.

Gemi adamı, çalıştığı geminin Türk bayrağı taşıması, geminin toplam grostonilatosunun 100 ya da

daha fazla olması veya aynı işverene ait gemilerin grostonilatoları toplamının 100 veya daha fazla

olması veyahut işverenin çalıştırdığı gemi adamı sayısının 5 veya daha fazla olması halinde 854 sayılı

Deniz İş Kanunu hükümlerine tabi olacaktır.

BARIŞ ERDEM DANIŞMANLIK İŞ HUKUKU EKİBİ

Sayfa 5 / 5