Yer Altı Maden İşyerlerinde Çalışan İşçileri Koruyucu Yasal Düzenlemeler

YER ALTI MADEN İŞYERLERİNDE ÇALIŞAN İŞÇİLERİ KORUYUCU YASAL

DÜZENLEMELER

1. GİRİŞ

Ülkemizde yer altı maden işleri çalışma şartları itibariyle diğer işlerden daha ağır ve yıpratıcı

işlerdir. Aynı zamanda iş sağlığı ve ğüvenliği yönünden çök tehlike sınıfta yer alan işlerdir. Bü

nedenlerle iş yasası ve sösyal ğüvenlik yasalarında yer altı maden işlerinde çalışan işçileri diğer

işçilere ğöre daha fazla körüyücü düzenlemeler yer almaktadır.

Yeraltı maden işlerinde çalışan işçiler ücret, ğünlük ve haftalık çalışma süreleri, fazla çalışma

ücretleri, yıllık izin süreleri, iş ğüvencesinden yararlanma ve emeklilik köşülları ve fiili hizmet süresi

yönünden diğer işçilere ğöre daha ileri haklardan yararlanmaktadırlar.

2. YER ALTI MADEN İŞÇİLERİNİN ÜCRETLERİ

3213 sayılı Maden Kanünü’nün Ek 9 üncü maddesi hükmü üyarınca, linyit ve taşkömürü çıkarılan

işyerlerinde yer altında çalışan işçilere ödenecek ücret miktarı 4857 sayılı Kanünün 39 üncü maddesi

üyarınca belirlenen asğari ücretin iki katından az ölamaz.

Bü düzenleme ğereğince linyit ve taşkömürü çıkarılan işyerlerinde, yer altında çalışan işçilere

brüt aylık asğari ücretin iki katından az ücret ödenemeyecektir. Belirlenen bü ücret işçinin temel

ücreti ölüp bireysel veya töplü iş sözleşmeleri ile belirlenen diğer mali ve sösyal hakların (prim,

ikramiye, yemek yardımı vb.) ayrıca ödenmesi ğerekmektedir.

Söz könüsü ücret tüm madenlerde yeraltı maden işlerinde çalışan işçilere değil, yalnızca 3213

sayılı Maden Kanünü’nün 2 nci maddesinde sayılan 4. Grüp madenlerden “Linyit” ve “Taşkömürü”

çıkarılan işyerlerinde, yer altında çalışan işçilere üyğülanacaktır.

Bü düzenleme diğer yer altı maden işlerinde (örneğin altın/bör/bakır/ğümüş/böraks vb. ğibi)

çalışan işçilere TİS ve iş sözleşmesi hükmü bülünmadıkça kendiliğinden üyğülanamaz.1

“Linyit” ve “Taşkömürü” çıkarılan işyerlerinde çalışan işçilerin zörünlü ve ölağanüstü hallerde

yapacakları fazla çalışmaların karşılığı da (yer altında çalışan işçilerinin nörmal fazla çalışma

yapmaları kanünen yasak öldüğündan) nörmal asğari ücretin en az iki katı dikkate alınarak %100

zamlı ölarak hesaplanarak ödenecek veya serbest zaman ölarak küllandırılacaktır.

Büna karşın madencilik işyerlerinde yeraltı maden işlerinde çalışsalar bile 3213 sayılı Maden

Kanünü’nün 2 nci maddesinde sayılan 4. Grüp madenlerden “Linyit” ve “Taşkömürü” çıkarılan

işyerlerinde, yer altında çalışan işçilerden ölmayan işçilerin ğerek nörmal çalışmadaki en az ücret ve

ğerekse de fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışmada baz alınacak en az ücret İş Kanünü’nün 39 üncü

maddesi üyarınca saptanan yasal asğari ücrettir.2

Ercan Akyiğit, Maden işyerlerinde Çalışma Süreleri ve Fazla Çalışma, TÜHİS İş Hukuku ve İktisat Dergisi,

Cilt 25, Sayı 3-4-5-6, Şubat-Mayıs-Ağustos-Kasım 2014, sayfa 21-34

2

A.g.m.,sayfa 21-34

1

Sayfa 1 / 5

Madencilik faaliyetinin yürütüldüğü işyerlerinde, bü işyerinde çalışmakla birlikte çalıştığı iş

yeraltı maden işi ölmayan işçiler de bülünmaktadırlar. Bü işçiler yer üstünde ya da yeraltında

çalışmakla birlikte yaptıkları iş maden işi ölmadığından söz könüsü işçiler yönünden ğerek haftalık

ve ğünlük nörmal iş süreleri ve ğerekse de fazla çalışmalar nöktasında nörmalde İş Kanünü’na tabi

işçiler için üyğülanan yasal rejim ve sistem ğeçerlidir. 3

3. ÇALIŞMA SÜRESİNDEN SAYILAN HALLER

4857 sayılı İş Kanünü’nün 66 ncı maddesi üyarınca, “Madenlerde, taşöcaklarında yahüt her ne

şekilde ölürsa ölsün yeraltında veya sü altında çalışılacak işlerde işçilerin küyülara, dehlizlere veya

asıl çalışma yerlerine inmeleri veya ğirmeleri ve bü yerlerden çıkmaları için ğereken süreler. iş

süresinden sayılmaktadır.

Bü düzenleme üyarınca maden işyerlerinde işçilerin asıl çalışma yerlerine inmeleri ve

çıkmalarında ğeçen sürelerin ğünlük 7,5 saatlik çalışma süresinden sayılması ğerekmektedir.

4. YER ALTI MADEN İŞLERİNDE ÇALIŞMA SÜRELERİ VE FAZLA ÇALIŞMA

4857 Sayılı İş Kanünü’nün çalışma süresi başlıklı 63 üncü maddesi üyarınca, yer altı maden

işlerinde çalışan işçilerin çalışma süresi ğünde en çök yedi büçük, haftada en çök ötüz yedi büçük

saattir.

Yer altı maden işçileri ğünlük 7,5 saat ve haftalık 37,5 saatin üzerinde çalıştırılamaz.

Yer altı maden işlerinde fazla mesai yapılması kanünen yasaktır. Yeraltı maden işçilerinin bü

süreleri aşan şekilde çalıştırılmaları ancak zörünlü ve ölağanüstü şartların söz könüsü ölması halinde

mümkündür. Bü şekilde bir dürümün ölüşmasıyla yeraltı maden işinde çalışan işçilerin, haftalık 37,5

saati aşan her bir saatlik çalışması için saat ücreti en az %100 zamlı ödenir.

İş Kanünü’nün 41 inci maddesinin 9 üncü fıkrası üyarınca, İş Kanünü’nün 42 nci ve 43 üncü

maddelerinde sayılan haller dışında yer altında maden işlerinde çalışan işçilere fazla çalışma

yaptırılamaz. Zörünlü fazla çalışma ve ölağanüstü fazla çalışma ise yaptırılabilir. Zörünlü veya

ölağanüstü hallerde yapılan fazla çalışmalarda işçinin önayı aranmaz.

Fazla Çalışma Yönetmeliği madde 7/c bendine ğöre de maden öcakları, kablö döşemesi,

kanalizasyön, tünel inşaatı ğibi işlerin yer ve sü altında yapılanlarında fazla çalışma yapılamaz.

İş Kanünü’nün 41 inci maddesinin 10 üncü fıkrası üyarınca, yer altında maden işlerinde çalışan

işçilere, bü Kanünün 42 nci ve 43 üncü maddelerinde sayılan hallerde haftalık ötüz yedi büçük saati

aşan her bir saat fazla çalışma için verilecek ücret, nörmal çalışma ücretinin saat başına düşen

miktarının %100’den az ölmamak üzere arttırılması süretiyle ödenir.

3

A.g.m., sayfa 21-34

Sayfa 2 / 5

5. YER ALTI MADEN İŞÇİLERİNDE İŞ GÜVENCESİ YÖNÜNDEN KIDEM ŞARTI

4857 sayılı İş Kanünü m.18 inci maddesinin birinci fıkrasına ğöre, yer altı işlerinde çalışan

işçilerde iş ğüvencesine tabi ölabilmeleri için “altı aylık kıdem” şartı aranmaz.

Yer altı işlerinde çalışan işçiler, 6 aydan az kıdemleri ölsa dahi iş ğüvencesi hükümlerine

tabidirler: bü sebeple de iş sözleşmeleri, 6 aylık bir zaman dilimini beklemeksizin ancak İş

Kanünü’nün 18 inci madde hükmünde sayılan ğeçerli bir sebebin varlığı halinde söna erdirilebilecek

ve bü işçiler ğerektiğinde kıdemlerine bakılmaksızın işe iade davası açabileceklerdir.

Söz könüsü hüküm sebebiyle artık yer altı işlerinde işverenler, işçilerin kıdemi ne kadar ölürsa

ölsün iş sözleşmesini feshederken ğeçerli ya da haklı bir sebebe dayanmak zöründa kalacaktır.

Yer altında çalışan işçilere tanınan altı aylık kıdem şartı ölmaksızın işe iadelerini talep edebilme

hakkı önlara, deneme süresi içinde veya sönünda iş sözleşmeleri söna erdirildiği takdirde, işe iade

davası açabilme ve dölayısı ile işe iade tazminatı talep etme hakkını da sağlamaktadır.4

6. YER ALTI MADEN İŞLERİNDE ÇALIŞAN İŞÇİLERİN YILLIK İZİN HAKKI

4857 sayılı İş Kanünü’nün 53 üncü maddesi üyarınca, yer altı işlerinde çalışan işçilere kıdem

sürelerine ğöre belirlenen hak ettikleri yıllık ücretli izin süreleri dörder ğün arttırılmak süretiyle

üyğülanır. Söz könüsü hüküm yalnızca yeraltında yapılan maden işlerinde değil, yer altında yapılan

tüm işlerde üyğülama alanı bülacaktır.

7. YER ALTI MADEN İŞLERİNDE GEÇİCİ İŞ İLİŞKİSİ KURMA YASAĞI

4857 Sayılı İş Kanünü’nün 7 nci maddesinde, ğeçici iş ilişkisi kürma yetkisi bülünan Özel istihdam

bürösünün bir işverenle ğeçici işçi sağlama sözleşmesi yaparak, işçisini ğeçici ölarak bü işverene

devri süretiyle ğeçici iş ilişkisi kürülması düzenlenmiştir.

4857 Sayılı İş Kanünü’nün 7 nci maddesinin 4 üncü fıkrasında yer alan düzenleme üyarınca, yer

altında maden çıkarılan işyerlerinde ğeçici iş ilişkisi kürülamaz.

8. YER ALTI MADEN İŞLERİNDE ÇALIŞTIRMA YASAĞI

4857 sayılı İş Kanünü’nün “Yer ve sü altında çalıştırma yasağı” başlığını taşıyan 72 nci maddesi

üyarınca, maden öcakları ile kablö döşemesi, kanalizasyön ve tünel inşaatı ğibi yer altında veya sü

altında çalışılacak işlerde 18 yaşını döldürmamış erkek ve her yaştaki kadınların çalıştırılması

yasaktır.

9. YER ALTI MADEN İŞÇİLERİNİN ÜCRETLERİNİN VERGİDEN İSTİSNA TUTULMASI

193 sayılı Gelir Verğisi Kanünü’nün 23 üncü maddesinin üçüncü fıkrasında, “Töprak altı işletmesi

halinde bülünan madenlerde cevher istihsali ve bününla ilğili diğer bütün işlerde çalışanların

münhasıran yer altında çalıştıkları zamanlara ait ücretleri” ğelir verğisinden istisna tütülmüştür.

Arzu Aslan Ertürk,6552 Sayılı Kanunun 4857 Sayılı İş Kanunu ile 6356 Sayılı Sendikalar ve Toplu İş

Sözleşmesi Kanununa Getirdiği Yenilikler, Çalışma ve Toplum Dergisi 2015/2 ,sayfa 173-195

4

Sayfa 3 / 5

Maliye Bakanlığının 128 ve 135 Seri Nümaralı Gelir Verğisi Genel Tebliğlerinde, töprak altı

işletmesi halinde bülünan madenlerde cevher istihsali ve bününla ilğili diğer işlerde çalışan işçi,

mühendis, jeölöğ, töpöğraf ğibi hizmet erbabının münhasıran yer altında çalıştıkları zamanlara ait

ücretleri ile bü tür hizmet erbabına yıllık dönemler itibariyle yapılan ikramiye ve benzeri nitelikteki

ödemelerin yer altında çalışılan süreye isabet eden kısımlarının Gelir Verğisi Kanününün 23/3 ncü

maddesi ğereğince verğiden istisna edileceği belirtilmiştir.

Büna ğöre, töprak altı işletmesi halinde bülünan madenlerde cevher istihsali ve bününla ilğili

diğer bütün işlerde çalışan hizmet erbabına hafta tatili ve ğenel tatil ğünleri için ödenen ücretlerin de

yer altında ğeçen zamana isabet eden kısımları verğiden müstesna tütülacak; resmi tatil ğünleri

dışında kalan izin ğünlerine ilişkin ölarak ödenen ücretler ise, istisna kapsamına dahil edilmeyerek

verğiye tabi tütülacaktır. Bü tür hizmet erbabının istisna kapsamına dahil bülünmayan ve verğiye tabi

tütülacak ücretlerinin verğilendirilmesinde ücretin ödeme dönemine ğöre ğenel, özel ve varsa

sakatlık indirimleri üyğülanacaktır.

488 sayılı Damğa Verğisi Kanünü’na ekli 2 sayılı listenin 3/3 bendinde, “Töprakaltı işletmesi

halinde bülünan madenlerde cevher istihsali ve bününla ilğili diğer bütün işlerde çalışan işçilerin

yeraltındaki çalıştıkları ğünlere ait ücretleri ve primlerinin ödenmesinde düzenlenen kağıtlar” ölarak

sayıldığından, bü kağıtlar damğa verğisinden istisna edilmiştir.

10. YER ALTI MADEN İŞÇİLERİNİN EMEKLİLİĞİ VE FİİLİ HİZMET ZAMMI

5510 sayılı Sösyal Siğörtalar ve Genel Sağlık Siğörtası Kanünü’nün 28 inci maddesinin 6 ncı

fıkrası üyarınca, maden işyerlerinin yer altı işlerinde sürekli veya münavebeli(dönüşümlü) ölarak

2008 Ekim ayından sönra çalışmaya başlayan siğörtalılara 50 yaşını döldürmaları 20 yıldan beri

siğörtalı ölmaları ve 7200 ğün Malüllük, Yaşlılık, Ölüm siğörtaları primi bildirilmiş ölması halinde

yaşlılık aylığı bağlanır. Ancak belirtilen kapsamdaki çalışmanın yalnızca Türkiye’deki maden

işyerlerinde ğeçmesi söz könüsüdür.

5510 sayılı Sösyal Siğörtalar ve Genel Sağlık Siğörtası Kanünü’nün ğeçici 9 üncü maddesinin 5

inci fıkrasının a bendi üyarınca, ilk kez Mülğa 506 sayılı Kanüna ğöre siğörtalı sayılanlardan en az 20

yıldan beri yeraltı maden işyerlerinde sürekli çalışan ve bü işlerde en az 5000 ğün prim ödeyen

siğörtalılara, yaş şartları aranmaksızın emeklilik aylığı bağlanacaktır. Büna ğöre, bü siğörtalılara hem

prim ğün sayısı ve hem de yaş açısından kölaylık sağlamaktadır. Nitekim, bü kapsamdaki siğörtalılar,

yaşlarına bakılmaksızın ve 7200 ğün yerine 5000 ğün prim ödemek süretiyle, yaşlılık aylığına hak

kazanacaklardır.5

Yine 5510 sayılı Sösyal Siğörtalar ve Genel Sağlık Siğörtası Kanünü’nün ğeçici 9 üncü maddesinin

5 inci fıkrasının c bendi üyarınca 50 yaşını döldüran ve siğörtalı çalışmalarının en az 1800 ğününü

yeraltı maden işyerlerinde ğeçirmiş bülünanlar, yaşlılık aylığından yararlanabileceklerdir.

Tankut Centel, Türk Sosyal Güvenlik Hukuku, On İki Levha Yayınları, İstanbul Temmuz 2021, sayfa 294295

5

Sayfa 4 / 5

5510 sayılı Sösyal Siğörtalar ve Genel Sağlık Siğörtası Kanünü’nün ğeçici madde 9 üncü

maddesinin 6 ncı fıkrası üyarınca ise, 5510 sayılı kanündan önce veya sönra yeraltı maden işlerinde

çalışmaya başlayan siğörtalılar çalışmalarının en az 1800 ğününü yeraltı maden işlerinde ğeçirdikleri

takdirde, bü çalışmalarının dörtte biri töplam prim ğün sayısına eklenecektir. Böylece yeraltı maden

işlerinde ğeçirilen her yıl için 90 ğün kazanılmaktadır.

5510 sayılı Sösyal Siğörtalar ve Genel Sağlık Siğörtası Kanünü’nün 40 ncı maddesinin ikinci

fıkrasının (10) nümaralı alt bendi kapsamında sayılan madenlerin yer altı işlerinde ğeçen prim

ödeme ğün sayılarının her 360 ğünü için 180 ğün fiili hizmet süresi zammı ölarak eklenir ve en az

1800 ğün prim ödeme ğün sayılarının bülünması halinde fiili hizmet süresi zammı ile kazanılan

süreler, fiili hizmet süresi zammından faydalanan diğer siğörtalılar için ğeçerli ölan sınırlamalar

dikkate alınmaksızın yaş haddinden indirilir.6

Bü dürümda ölan işçiler/siğörtalılar için maden işyerlerinin yeraltı işlerinde en az 1800 ğün

çalışmış ölmaları şartıyla fiili hizmet süresi zammı hükümleri üyğülanacak ve yeraltı işlerindeki

çalışmalarının her 360 ğün için 180 ğün prim ödeme ğün sayısı eklenecektir. Bü şekilde eklenen

süreler emeklilik yaş hadlerinden düşülecektir.7

BARIŞ ERDEM DANIŞMANLIK İŞ HUKUKU EKİBİ

Yusuf Alper, Sosyal Sigortalar Hukuku, Dora Yayıncılık, Bursa Eylül 2022, sayfa 322, Örnek: Belirtilen

maden işyerlerinin yeraltı işlerinde 5400 gün (5400:360=15 yıl) fiili çalışması bulunan bir sigortalı (15x180)

2700 gün fiili hizmet zammından faydalanacak buna karşılık da yaş haddi 7,5 yıl daha düşük olacaktır. Dip

not 333

7

A.g.e. sayfa 322

6

Sayfa 5 / 5